Sv. Для дахрысціянскай тэалогіі, ад якой ранейшай захаваліся хібa крошкі і якая найчасцей вымагае рупнай рэканструкцыі, універсальныя схемы вельмі часта не спрацоўваюць. Здавалася б, Зямля – парадзіцелька і гадавацелька, і гэта без ваганняў жаночы персанаж. Задавольвайся выразам “Зямля наша ўсіхная маці” і канчай разважаўшы.
Ажно вось Ул. Тапароў звяртае ўвагу на “выбудоўванне мужчынскага шэрагу “земляных” бостваў у пару да наяўнага жаночага (працэс маскулінізацыі і патрыфікацыі)” у старабалцкай (найперш літоўскай) традыцыі. Фіксуецца ня толькі багіня зямлі Жамíна “Зямельная”, але і бог Жамяпáціс “Пан (Уладар) Зямлі”. А ў традыцыі латышоў “Мацерка зямлі” (Зэмэс мāтэ) сустракаецца найперш у шэрагу такіх яе іпастасяў, як “Мацерка душаў памерлых”, “Мацерка могілак”, “Мацерка смерці”.
У прусаў жа маскулінізацыя была зайшоўшы найдалей – падземна-пахавальную функцыю выконваў строга бог Паталс. Тады як у тых жа літоўцаў у гэтай функцыі быў вядомы і мужчынскі Велінас, і жаночая Вялёна – літоўская спадчына балансуе паміж “латышскай” фемініннасцю і “прускай” маскуліннасцю ў называнні і зямельных бостваў, і бостваў-апекуноў душаў памерлых.
Які бок браць? Літоўцы сёння выбіраюць “латышскі” бок і згадваюць-ушаноўваюць толькі Жаміну. Тады як у саміх латышоў, наадварот, следам за “монатэізатарам” Брастынем далёка наперад вылучылі нябеснага Дзейва “Бога”, хіба зрэдзьчас і факультатыўна прыгадваючы тых “мацярок”.
Што праўда, рэлігійна-светапоглядны кантэкст для таго, каб узяць той ці іншы бок у гэтым адвечным к а л ы х а н н і, выглядае страчаным. Вялёна ці Велінас, Жаміна ці Жамяпаціс?.. Не дапаможа і зварот да першапачатку вобразаў, бо ж і бесперарыўнае развіццё ня менш важнае. Хоць яно і запынілася не адно стагоддзе таму. ⬥

“Сярод персаніфікаваных вобразаў Зямлі ў яе высокім і станоўчым значэнні знаходзяцца і мужчынскія боствы, якія вядомыя ў літоўскай народнай міфалагічнай традыцыі пад такімі імёнамі, як Žemininkas, Žemepatis, Žeminėlis, Žemeliukas, і з’яўляюцца варыянтамі, якімі пазначаецца па сутнасці адзін і той жа міфалагічны вобраз.

У шырокім сэнсе ўсе гэтыя “мужчынскія” алаварыянты ўтвараюць адзінства з “жаночымі” алаварыянтамі Žemyna, Žemynė, Žemynėlė, Žemėlė, Žemynylena, хоць жаночае ўвасабленне Маці-Зямлі, відавочна, значна даўнейшае за яе мужчынскага дублёра-напарніка.

З’яўленне і развіццё гэтай “мужчынскай” іпастасі ў традыцыйна “жаночай” Зямлі істотна адрознівае літоўскую міфалогію – як і, беручы шырэй, літоўскае ўяўленне пра свет, яго рухальныя сілы і яго ўладкаванне, або, калі заўгодна, важную асаблівасць літоўскага менталітэту (“мужная” творчасць на шляху ад прыроды да культуры, канструктыўнае збіранне, “мужчынскае” пачуццё адказнасці) – ад адпаведных уяўленняў рускай народнай традыцыі, рускай псіхеі і рускай ментальнасці.

“Маскулінізацыя” жаночага вобраза Зямлі, што зайшла досыць далёка (параўнайма, у прыватнасці, абазначэнне чалавека як “зямнога” – па-старалітоўску žmuo (цяперашняе žmogus), žmonės “людзі” пры захаваным žmona “жонка” …), – гэта значны вектар руху свядомасці. (…)

Як вядома, Жамінінкас-Жамяпаціс – апякун сядзібаў, пабудоў жылых і гаспадарчых (у прыватнасці, прызначаных для свойскай жывёлы), які апякуецца гаспадаркай у цэлым, і ў гэтым сэнсе ён уяўляе сабой вобраз Зямлі, які інтэнсіфікаваны sub specie [з гледзішча] культуры. (…)

Колькі істотных назіранняў напрошваюцца з такога матэрыяла. Яны тычацца як самой літоўскай сітуацыі, так і суаднясення яе з рускай сітуацыяй – пры тым што за “літоўскім” і “рускім” зладнага стаіць “балцкае” ды “славянскае”, а таксама ўся праблема балта-славянскай міфалагічнай і моўнай рэканструкцыі. (…)

Несумнеўна, што ў старых звестках пра Жамяпаця (і Жамéніка) – і міфалагічных, і суадносных з абрадавасцю – ён дзеіць не як “земляны” дух (хоць бы і як іх пан-уладар) і не як хтанічны персанаж, але менавіта як Пан Зямлі, раўнапраўны партнёр Жаміны, з якой ён раздзяляе ўсё кола зямных функцый. (…)

Згодна з унутранай формай імені Žeme-patis, ён – Пан Зямлі (але ніяк не “Пан-Зямля” – у адрозненні ад “Пані-Зямлі”!), і ў шэрагу іншых традыцый гэта адпавядае нябеснаму Пану або Бацьку-Небу. Гэтае адрозненне яшчэ раз падкрэслівае, што абсяг Неба – вотчына Пана і Бацькі, і з ёю гэты Пан і Бацька зліваецца цалкам, так жа сама, як і Пані і Маці-Зямля з самой Зямлёй, яе ўладаннем.

Зямля самадастатковая, яшчэ і таму, што яна пасіўная і перабывае ў вечным чаканні. Неба не самадастатковае, яму трэба праектыўнай прасторы для сваёй рэалізацыі, дзе яно і пакідае свой “бацькоўскі” след у агульных з Зямлёй дзецях. Таму нельга выключаць, што Žeme-patis – вынік той іпастасі Бацькі-Неба, у якой ён спускаецца на Зямлю і ў якой ён, скажам так, убачаны з Зямлі. (…)

У гэтай перспектыве Жамяпаціс, Пан Зямлі (але не Пан-Зямля), які спусціўся на яе з Неба і павінен захаваць сваё становішча Пана над Зямлёй, ініцыятара жыцця, парадзіцеля (у знешнім аспекце акта спараджэння), пачынальніка-зачацеля, непазбежна атрымлівае сваю найважнейшую “зямную” долю – дом, двор, сядзіба, гаспадарка, дарогі, сацыяльнае ўладкаванне, абрад, г.зн. тое, чаго “прыродная” Зямля стварыць ня можа. Інакш кажучы, культура на Зямлі – локус і функцыя Жамяпаця.

І калі раней Зямлю апрацоўвалі, абраблялі, на ёй гадавалі нашчадкаў, жылі, насялялі яе, але і шанавалі, паважалі (усе гэтыя дзеянні абымае лацінскі дзеяслоў colo, cultum), дык з прыходам Неба на Зямлю ў абліччы Жамяпаця найбольш інтэнсіўная частка таго, што спараджаецца, – культура (cultura) як пэўная страла развіцця – робіцца яго, Жамяпацевай, справай. (…)

Калі праўда за сказаным, дык сутыкаемся з істотным адрозненнем ад “рускай” сітуацыі, у якой мужчынскаму пачатку ў абсягу Зямлі наканавана быць “нечысцю” (хоць і ня надта шкоднай), “землянымі” духамі разам з духамі воднымі (вадзянік), ляснымі (лесавік), балотнымі (багнік) і інш. [у літоўцаў на іх месцы – апякункі мясцінаў, “лоўмы“]”.

Ул. Тапароў. Да рэканструкцыі балта-славянскага міфалагічнага вобразу Маці-Зямлі. 2000.