2 снежня – 100 гадоў, як адышоў бадай найвыбітнейшы літоўскі мовазнавец і балтыст Казíмерас Бугá.

Літоўскі мовазнавец Казімерас Буга (1879-1924) вядомы ў нас хіба зусім рэдкім цікаўным да балтыстыкі. А тым часам ягоная роля ў тутэйшай “балцкай тэме” – наколькі неацэнная, настолькі і ў нашай прасторы не ацэненая.

Буга ў Літве – гэта найперш пачынальнік фундаментальнага “Слоўніка літоўскай мовы” і ўкладальнік першага яго тома (поўныя дваццаць тамоў скончылі выдаваць толькі ў 2002-м). Але другая тэма, што жыва хвалявала яго, тычылася балцкай прысутнасці на ўсходзе па-за цяперашняй балцкамоўнай прасторай. Структурная візія па гэтым пытанні належыць якраз Бугу (той-сёй кранаўся тэмы і раней за яго, але зусім кропкава і ўрыўкава).

Звычайна калі заходзіцца пра каліснюю прастору балцкамоўнасці, дык найперш спасылаюцца на кнігу “Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя” (1962), частку па балцкіх гідронімах у якой напісаў Уладзімір Тапароў, на момант выдання 34-гадовы. Той, не хаваючы, усюды пазначае спасылкі на Бугава аўтарства ў ільвінай долі вытлумачэнняў тых рачных назваў, ажно за скарачэннямі (тыпу “TiŽ” – акадэмічны Бугаў часопіс „Tauta ir žodis”, Слова і народ) самога Бугі недасведчанаму чытачу не відаць.

А тым часам прасторы балцкіх гідронімаў на ўсходзе Буга быў крануўшыся за паўстагоддзя да “Лінгвістычнага аналізу…”. Тут ён меў вонкавы поштурх – у 1911-м расійскі акадэмік Шахматаў па-нямецку апублікаваў артыкул, дзе выказваў думку, нібы калісь усходнееўрапейскі абшар быў заселены… кельтамі. А Буга на той час ужо быў сабраўшы багатую картатэку не толькі з літоўскіх слоў у будучы Слоўнік, але і з антрапонімаў, тапонімаў і гідронімаў (у выдадзеным ім 1-м томе “Слоўніка літоўскай мовы” яны ішлі нароўне са словамі, такім задумваўся ахоп). Яму дастаткова было толькі апусціць руку ў картатэку і вывудзіць колькі дзясяткаў картак. У 1913-м ён публікуе, таксама па-нямецку, адказ Шахматаву. Той чытае і прызнае поўную Бугаву рацыю. “Кельцкая” дыскусія на гэтым згортваецца не паспеўшы разгарнуцца.

Паўней той назоўны матэрыял пабачыў свет у згаданым часопісе „Tauta ir žodis”, зусім пад канец Бугавага жыцця. У першым жа часопісным нумары (1923) выходзіць буйны артыкул “Даследаванні рачных назваў ды даўніна айстыяў [балтаў] і славянаў”. І вось якраз там – проста бяры ды параўноўвай з тапароўскім “Лінгвістычным аналізам…”

Але і таго не досыць – менавіта Буга адным з першых прамовіў думку пра калісняе суседнічанне на ўсходзе балтаў ды фінскамоўнай мардвы. Ён грунтаваўся на балцкім лексічным пласце ў гаворках мардвы; пазней да гэтага дадалі вагомыя паралелі ў народнай абрадавасці.

Бугу відавочна натхняў вялікі абшар. Ён выказваўся і наконт старадаўніх балцкіх перасоўванняў – і з усходу, і з Літвы на поўнач у Латвію. Што праўда, тэрытарыяльна сягала яго думка не так далёка, бо калісняе суседства балтаў і мардвы ён лакалізаваў не далей за Смаленск. Гэта пазней ужо (дзякуючы, напрыклад, мовазнаўцу Аткупшчыкову) абсяг балцкай гідраніміі быў даведзены і да Ніжняй Акі, якраз да той самай мардвы.

Напрыклад, гэта Бугава ідэя – параўнаць падвіленскі тапонім Sužionys (“Сужаны”) з назвай ракі Сож (< Съжъ < Suž-) і звязаць іх з фінскім susi “воўк”. Падтрымаў і пераагучыў гэта пазней і Тапароў, ён падкрэсліў і яшчэ адно Бугава назіранне – сожская рака Воўчаса адпавядае назве літоўскай ракі Vilkesa (ад vilkas “воўк”). А гэтая, звяраемся з картай, – якраз паблізу тых Сужанаў. Бугава інтуіцыя была – гэта прынесена з усходу, з Пасожжа. Так жа сама як назву ракі Гаўі, піша Буга, пазней панеслі на поўнач: адна Гаўя цячэ паміж Лідай і Іўем, а другая – у Латвіі за Дзвіной.

Так жа сама, дарэчы, назву знакамітай летапіснай “Нальшанскай зямлі” звязваюць з нібыта “зніклай” рэчкай з назвай тыпу Nalšia – ажно поўны адпаведнік гэта рака Нальша на Ніжнім Павоччы, паблізу мардвы, і зусім магчыма, што таксама прынесеная вунь ажно скуль. Ёсць там сама побач і рака Сезельда, назва якой структурна зусім адпавядае нашай Ясельдзе. Дык і Ясельду ж “прачытаў” таксама Буга – убачыўшы тут элемент “-da” (як і ў гідронімах Сёгда, Саколда і інш.) і звязаўшы яго з меркаваным яцвяжскім *uda “вада, рака”. Як бачым, тыя “яцвягі” тады мелі колісь быць і за Ніжняй Акой перад мардвой.

Таксама і ў знакамітым тапароўскім нарысе “Балтыйскія мовы” (свайго роду “падручнік” па вядомых гістарычна старабалцкіх плямёнах) без цяжкасці пазнаецца перапрацаваны з гледзішча лінгвіста 200-старонкавы Бугаў тэкст “Літоўскія народ і мова ды іх блізкія родзічы”, змешчаны паперадзе ў згаданым вышэй 1-м томе “Слоўніка літоўскай мовы” (1924). Тут не толькі пра літоўцаў і латышоў, але і пра прусаў (і яцвягаў у іх складзе), куршаў, зямгалаў, а таксама пра нашмат менш вядомых селаў.

Селы Бугу асабліва рупілі, бо з калісняга сялонскага краю (з-паблізу Зарасоў) ён і сам паходзіў. Менавіта з гэтай часткі Бугавага тэксту нарадзіўся, дарэчы, і апублікаваны Тапаровым зусім пад канец жыцця (2004) тэкст пра селаў і неўраў. З той пары прабегла дваццаць гадоў, а селы так і не патрапілі нам пад вока (тым часам у Латвіі нядаўна нават вылучылі асобны рэгіён – Селію). Хоць, мяркуючы з шэрагу гідронімаў, Браслаўскі край, азёрнае дзвінскае левабярэжжа – гэта былі менавіта селы. Няхай пра селаў вядома не так шмат, як пра злой долі яцвягаў, але тутэйшы сялонскі складнік абавязкова меў бы быць урэшце належна падсветлены, поруч з пруска-яцвяжскім (нёманскае левабярэжжа) ды ўласна літоўскім (нёманска-вілейскае міжрэчча), а былі ж яшчэ і латгалы на Задзвінні.

Казімерас Буга пражыў толькі 45 гадоў, адышоў ён заўчасна, ад раптоўнай хваробы, у пруска-нямецкім Караляўцы. Але ўсё, што патрабавалася, ён агучыў. Калі б жыў далей, дык толькі, відаць, удакладняў бы. Так жа сама як задуманы і распачаты ім слоўнік пачысцілі ад назваў і прозвішчаў, пакінуўшы толькі лексіку; так жа сама як пашырылі да Ніжняй Акі каліснюю балцкамоўную прастору.

Буга прамовіў пра рачныя назвы на ўсходзе, пра балцкія пераходы, пра сваіх продкаў селаў. Ён накрэсліў, паказаў і адышоў – застаўшыся візіянерам, якога ніхто не наважыцца назваць летуценнікам. А шмат хто жыве, ужо даўно ўсё зрабіўшы што мог.

Sv.

Пытанні на замацаванне:

1. Чым лінгвіст К. Буга найперш слынны ў Літве? Які галоўны яго даробак для літуаністыкі?
2. Што стала поштурхам, каб Буга ўзяўся за балцкую гідранімію на ўсходзе?
3. Як даследаванні назваў дапамагаюць (і дапамагалі Бугу) прасочваць міграцыі даўнейшых балтаў?
4. Чаму Бугу так рупіла племя селаў? Чаму селы важныя і для нас?