Sv.: У апошнім нумары французскага часопіса Новых правых “Элементы”, традыцыйны для яго раздзел “Дасье” гэтым разам прысвечаны тэме Паганства. Асабліва прыкметным у нізцы падабраных тэкстаў выглядае нарыс “Паганскі ўздым на Ўсходзе: Беларусь, Літва, Латвія”: французскі аўтар інфармуе французскую чытацкую публіку пра “балцкую” этнагенетычную тэорыю, побегам у шэраг згадваюцца “Крыўя”, “Гега Рух”, “Свайкста”, паведамляецца пра шчыльныя беларуска-літоўска-латышскія сувязі паміж этнарэлігійнікамі.
Але не менш варты ўвагі тут і падставовы тэкст інтэлектуальнага “гуру” Новых правых Алена дэ Бенуа “Паганства – проціяддзе ад сучаснага нігілізму?” У рэдакцыйных уводзінах адзначаецца, што тэкст канцэнтруе ў сабе думкі, разгорнутыя аўтарам яшчэ ў выдадзенай у 1981-м кнізе “Як можна быць паганцам?”

Паганства – проціяддзе ад сучаснага нігілізму?

Этыка гонару супраць маралізму правіну

Ален дэ Бенуа

Я пішу ў калядны вечар, у старажытнае свята зімовага сонцастаяння ў еўрапейцаў. Не змогшы адолець Sol Invictus, Царква зафіксавала на гэты дзень меркаваную дату нараджэння Ісуса, пра якую мы па праўдзе анічога не ведаем. Гэта радаснае сямейнае свята, але яно і сур’ёзнае: у часе дванаццаці прысвечаных гэтаму святу начэй мэта – пацвердзіць нашую ўпэўненасць у падаўжэнні дзён, атачыць сябе вечназялёнымі раслінамі, каб ахавацца нас ад холаду і цемры. У самы чорны момант ночы трэба верыць у Святло. А дзеці тым часам чакаюць Каляднага дзеда, які, як кожны ведае, жыве далёка на поўначы.

Сёння аўторак, дзень тыдня, этымалогія якога нагадвае, што гэта дзень бога Марса [франц. mardi], так жа сам як серада – Меркурыеў дзень, чацвер – Юпітэраў, а пятніца – Венерын [франц. mercredi, jeudi, vendredi]. Неўзабаве мы ўвойдзем у месяц студзень, які так называецца, бо носіць назву ў гонар бога Януса [франц. janvier], а гэта боства дзвярэй і парогаў, што таксама апякуецца пачаткам Новага года (яго латышскі эквівалент Яніс апякуецца абрадамі летняга сонцастаяння).

Як толькі мы звяртаемся да хоць якой доўгатэрміновай перспектывы або бяромся шукаць сваіх каранёў, мы сутыкаемся з паганствам. Паганства – яно паўсюдна, нібы тое несвядомае, што выходзіць на паверхню. Пра гэта сведчыць “міфалагічнае” натхненне мастакоў, пісьменнікаў і паэтаў, праца археолагаў і мовазнаўцаў, увогуле аматараў старыны, захапленне фільмамі і серыяламі, у якіх услаўляюцца вялікія дзеі даўніх часоў. Паганства прасочваецца праз усе народныя традыцыі, якія захавалі свае сезонныя рытмы. Паганства мы знаходзім у шэдэўры Батычэлі, у карціне Каспара Давіда Фрыдрыха, у паэме Альфрэда дэ Віньі, у памяці сагаў і эпасаў, у апісанні бітвы пры Маг-Турэдзе (Туірэдзе), у “Адысеі” ды “Магабгараце”, у жыцці Цынцыната або Рэгула, у жыцці сялянаў-аратаяў у Даўнейшым Рыма або ў жыцці філосафаў, што дыскутавалі пад порцікамі, у Дэльфах або ў Ньюгрэйнджы.

Паганства – паўсюль, але як мы можам яго вызначыць, хоць бы ў агульных рысах?

Рэлігія ідэнтычнасці

Паняцце паганства адсылае да карэнных рэлігій Еўропы, усе з іх паходзяць з адзінай індаеўрапейскай крыніцы. Паганства было замененае хрысціянствам толькі пасля шматвяковай барацьбы. З гэтага канфлікту мы маем памятаць, што другое перамагло першае толькі коштам кампрамісу, падладкоўваючы сябе – сама менш знешне. З паганства яно ўзяло бадай усё: яго месцы ўшанавання, яго звычаі, яго літургічны каляндар, – і пакрыла іх сваім павярхоўным слоем. Вынікам стала тая цудоўная народная рэлігійнасць – з яе пілігрымкамі, працэсіямі і батлейкамі, – якая і дазволіла хрысціянству выжыць на працягу стагоддзяў, – і менавіта знікненне гэтай народнай рэлігійнасці, у выніку скону вясковага свету, і ёсць асноўная прычына цяперашняга заняпаду хрысціянства (вядома, разам з жаданнем некаторых сучасных хрысціян пакласці канец “забабонам”).

Гэта “натуральная” рэлігія, якая не з’яўляецца толькі рэлігіяй прыроды; гэта касмічная рэлігія, зусім адрозная ад дурнаватага псеўдапантэізму “нью-эйдж”; рэлігія, што далёкая ад касцюміраваных сектаў і пародый на “другасную рэлігійнасць”. Гэта рэлігія, дзе вечнае вяртанне – гэта не вяртанне таго ж самага (сферычная канцэпцыя гісторыі). Рэлігія, якая ўслаўляе не толькі жыццёвасць або перавагі інстынкту, але таксама сур’ёзнасць і медытатыўнае мысленне. Рэлігія ідэнтычнасці, дзе навяртанне лічыцца адмаўленнем сябе. Рэлігія, якая звяртаецца да членаў народу, супольнасці, горада, краіны, а не да ўсіх, без разбору, людзей па-за межамі. Грэкі ўшаноўвалі грэцкіх багоў, і такім чынам яны стварылі “грэцкае ядро”, і сёння гэта рэлігія тых, хто пачуваецца духоўна лягчэй чытаючы Гамера або слухаючы Тэтралогію, чым чытаючы Святога Паўла або Аўгустына.

Кантраст паміж монатэізмам і політэізмам паказвае апазіцыю паміж адзіным і разнастайным. Гэта два ментальныя сусветы. Сутыкаючыся са светам прыроды, паганскае стаўленне – гэта здзіўленне, і не таму, што гэты прыродны свет быў створаны, а таму, што ён нясе ў сабе сакральнае. Хрысціяне пазбавілі свет яго ўнутранай сакральнасці, спустошылі ўсякае яго сакральнае вымярэнне, зрабілі яго аб’ектам. Няма больш святых крыніц, святых гор, святых рэк, святых вышыняў, святога часу або сакральнай геаграфіі. “Свяшчэннае”, якое з’яўляецца маральным паняццем, замяніла сакральнае, якое такім не з’яўляецца. Паганства – гэта рэлігія, укаранёная ў свеце, у яго бачным і нябачным вымярэннях; рэлігія, якая імкнецца да таго, што адкрывае сябе ў святле Быцця, у цэнтры чатырохвугольніка, які ўтвараюць Зямля і Неба, людзі і багі.

У паганстве багі ўяўляюць сабой сілы, мадэлі, архетыповыя постаці, якія мабілізуюць і фармуюць сімвалічнае ўяўленне, але яны нічога не патрабуюць, не абяцаюць і не просяць. Самі падпарадкаваныя Лёсу, яны сведчаць пра прысутнасць Быцця, пра нябачнае вымярэнне свету, а ніяк не пра іншы свет з такой анталагічнай дасканаласцю, якой нібыта пазбаўлены наш. Незалежна ад таго, у Асгардзе жывуць яны або на вяршыні Алімпа, – ушанаванне іх скіраванае на ўсталяванне і падтрыманне на Зямлі парадку, аналагічнага касмічнаму. Боская прысутнасць – іманентная.

Паганства – гэта рэлігія прыгажосці, эпіфанія красы. Прыгажосць раскрывае тое добрае, якое само па сабе вышэй за справядлівасць. Этыка неаддзельная ад эстэтыкі. Паганства – гэта ўшанаванне, а не “вера”; шанаванне, а не пакланенне; этыка гонару, а не маралізм правіну; сяброўская саўдзельнасць з тым, што пераўзыходзіць нас, а не падпарадкаванне; міф, а не логас.

Паганства – гэта не рэлігія збаўлення; яго не практыкуюць, каб паратавацца ў пасмяротным свеце. Не імкнецца яно і да навяртання. Паганства не ведае догмаў, крыжовых паходаў, ерасяў. Гэта рэлігія без пакаяння і раскаяння, рэлігія без mea maxima culpa. Свае патрабаванні яно скіроўвае ў іншым напрамку: у пошуку дасканаласці і ў рупесці пра супольны дабрабыт. Гэтым паганства рэзка адрозніваецца ад рэлігій абвяшчэння, якія скіраваныя на пошук індывідуальнага збаўлення і заснаваныя на сістэме віны і правіну.

Апазіцыя “вернікаў” і “практыкаў” – гэта таксама не пра паганства. Паганства – не артадоксія, а артапраксія. І менавіта таму яно неад’емнае ад калектыўнага існавання, а дакладней – ад жыцця ў грамадстве. Добры грамадзянін той, хто ўшаноўвае багоў горада.

Заняпад ісціны і культ тавару

Шанталь Дэльсоль [французская філосаф і гісторык] нядаўна падтрымала тэзіс Іпаліта Сімона, былога арцыбіскупа  клермон-фэранскага, які быў сказаўшы без ценю смеху, што “наш час — гэта вяртанне паганства” [1]. Яна спасылаецца на еўгеніку і “касматэістычную” экалогію, якія нібыта супануюць “вярнуцца да колавага часу”, у якім “няма свабоды” (sic), а гэта якраз “істотны складнік паганства”. Яе тэзіс ў тым, што “ў сваім натуральным стане ўсе чалавечыя грамадствы з’яўляюцца паганскімі або політэістычнымі”, а “калі монатэізм знікае, грамадства натуральным чынам вяртаецца да формаў паганства” [2]. Каб жа ж тое было праўда!

Часіна, у якой мы жывем, — гэта па праўдзе час заняпаду ісціны ў сэнсе старагрэцкай алетэі [ст.-грэцк. Ἀλήθεια “ісціна, стан усё-праяўленасці”], час панавання нігілізму. Гэтая эпоха – спадчынніца Асветніцтва, якое прапаноўвала толькі секулярызаваныя монатэістычныя ісціны, пачынаючы ўжо ад стрэлкавага часу, які быў перайменаваны ў “прагрэс”. Гэта грамадства, у якім знікла пачуццё гонару і дзе пераважны культ – гэта культ тавару; дзе пануе індывідуум, які прэтэндуе быць свабодным ад усякай прыналежнасці; дзе паморак “гуманітарнай” агапэ [ст.-грэцк. ἀγάπη “любоў да бліжняга”] замяніў сапраўдную любоў; дзе культ ахвяраў замяніў культ герояў. Тое, што мы назіраем цяпер, гэта ніяк не “вяртанне паганства”. Наадварот, на фоне практычнага матэрыялізму і нігілізму хаосу – гэта поўная процілегласць таго, чым адвеку было паганства.

Сёння, як сказаў Жан Бафрэ [нябожчык французскі філосаф і германіст], “мы ўсе атэісты. Не ў сэнсе таго, што атэізм можа быць опцыяй, заснаванай на заняпадзе веры або навуковым прагрэсе, які паспяхова з верай канкурыруе. Але ў тым сэнсе, у якім, паводле грэцкага міфа, Эдып быў пакінуты Боскім ды багамі”. Дык жа, “пакінуты” – дакладнае слова. У даўнейшым паганстве багі агучвалі і ўвасаблялі прысутнасць свету. Не аб’яўленага свету, а свету праяўленага. Боскае пайшло са свету, у якім мы жывем і які выглядае асуджаным на намадызм і дэманічнасць колькасці; са свету, дзе мы эксплуатуем Зямлю, не ведаючы больш, як яе вітаць. Тым часам грамадства, якое ўжо не адчувае, што яго ўздымае ўгору нешта ім не кантраляванаe, і ў якім больш няма нічога сакральнага, – гэта грамадства прысуджанае, бо яно не здольнае адказаць на пытанне пра значэнне нашай прысутнасці ў свеце.

Забыццё Быцця скончыцца тады, калі нігілізм будзе дайшоўшы да свайго канца і з’явяцца спрыяльныя ўмовы для новага пачатку.

Пер. з франц. – Зміцер Варбовіч, для “Свайксты”.
Вылучэнні ў тэксце – Svajksta.com

1. Hippolyte Simon, Vers une France païenne, Cert, Paris 2019.
2. Entretien, Valeurs actuelles, 21 octobre 2021.