Sv.: Толькі-толькі прамінулая дата 16 траўня – істотная для гісторыі аднаўлення еўрапейскай этнарэлігійнасці ў ХХ стагоддзі. Тады ў 1973-м адбылася дзяржаўная рэгістрацыя ісландскага “Таварыства Асатру” (Ásatrú – вера ў асаў, літаральна “багавер’е”). Ісландскія падзеі, як і іншыя гісторыі аднаўлення этнічнай рэлігійнасці ў Еўропе, падрабязна распаведзеныя ў нарысе “Прабацькоўская вера вакол нас” у “свайксцкай” кнізе “Пра паганства і балтаў” (2018).

Пасля той кнігі задума была выдаць не толькі пераклад кнігі засноўніка “Рамувы” Ё. Трынкунаса “Шлях старалітоўскай рэлігіі” (паспяхова выдадзена ў 2019-м), але затым і пераклад аўтабіяграфічнай кнігі засноўніка “Таварыства Асатру” Свейнб’ёрна Бейнтэйнсана “Найвышэйшы годзі” (1992). Але магчымасці на той час не дазвалялі ўзяцца за пераклад з такой рэдкай мовы, таму выдавецкую серыю “Бібліятэка “Свайксты” пахіліла ў іншы бок. Ісландскае выданне Бейнтэйнсанавай кнігі тым часам даўно займала месца на паліцах кніжнай бібліятэкі “Свайксты”.

Ці надыдзе ў нейкім блізкім часе пара для выдання такога перакладу асобнай кнігай – будзе відаць. Пакуль што – з нагоды 101-й гадавіны з дня нараджэння Свейнб’ёрна Бейнтэйнсана (1924) 4-га ліпеня на “Свайксце” будзе нарыс-агляд кнігі “Найвышэйшы годзі”, са шматлікімі цытатамі. А зараз – колькі вытрымак з той кнігі, з апошняга (і найбольш “тэалагічнага”) яе раздзелу пад назвай “Мая вера грунтуецца на пошуку”.

Гледзішча ісландца тут асабліва вагомае – жыццё на востраве-вулкане і па сёння змушае ставіцца да прыродных сілаў з такой жа ўважлівасцю, з якой і ў нашым рэгіёне колісь паглядалі на неба (каб перуном не спаліла крытую трыснягом хату або бездажджоўем не высушыла пасеваў). Гэта вулканічная актыўнасць змушае ісландцаў і цяпер крэпка зважаць на “схаваны народ” / huldufólk (поўны аналаг нашых пасожскіх “нявідзімых”, якія бадай цалкам на сёння ўжо забытыя, бо ўканец падбітая ў нас прырода ўжо ніяк нам ні за што не помсціцца).

* * *

[пра веру]

Я маю сумнеў, што каліснія людзі былі большыя вернікі, чым цяпер. Цяпер, можа, не вераць так сістэмна, як раней, калі мелі верыць па загадзе, наколькі тое было магчыма. Але мне здаецца, што ў людзей – і ў нас, і па суседстве – нейкая вера застаецца моцным складнікам пачуццяў і светапогляду. Людзі засталіся ўспрымальныя, калі мова пра веру, хоць прамыя абвешчанні здараюцца рэдка, а іх і ніколі не было шмат. Але яны шукаюць. Кожны ідзе сваім шляхам, і ад падтрымкі ад іншых не адмаўляецца, але патрэба ў веры і імкненне да веры цяпер такія ж моцныя, як і раней. (…)

Як выглядае, чалавек не можа быць зусім без веры. Нават калі ён нібыта адмаўляецца ад яе, ён не можа жыць без анічога такога, у што можна верыць. Я тлумачу гэта сабе так, што нейкія сілы – магчыма, даволі аддаленыя – уплываюць на чалавечае жыццё і нават на ўсё жывое на Зямлі. Людзі адчуваюць гэта, і гэта ператвараецца для іх у веру.

З іншага боку, шмат што замінае людзям ў іх пошуках веры; мы сталі значна менш успрымальныя да такіх уплываў. Большасць з нас адчувае прысутнасць неспазнанага, але нашая здольнасць шукаць – пашкоджаная. Найперш у гэтым вінаватыя навука і яе светапогляд, якія нас і абрабавалі. Людзі імкнуцца прыглушыць тыя няясныя адчуванні, якія яны ўспрымаюць, і тлумачаць іх прыземлена. Яны прыгнятаюць гэтыя пачуцці, замест таго каб разважаць і шукаць. Аднак цалкам гэтага не заглушыш, веды часам прыходзяць да нас ускосна, праз прадчуванні, праз сны. (…)

Нядобра, калі б чалавек быў цалкам запоўнены чымсьці загадзя вызначаным або гатовым. Яму трэба заўсёды мець у сабе нейкае вольнае месца для таго новага, што прыходзіць. Чалавек, які ўжо не абнаўляе сябе ў сваіх думках і не развіваецца, нічым не лепшы за мерцвяка. Заўсёды павінна заставацца нейкая прастора для таго, што прыходзіць, назавем мы гэта пустэчай ці чым яшчэ. (С. 180-181)

[пра ўласную веру]

Сваёй веры я не мог бы апісаць іначай, чым як перакананасць у тым, што існуе нешта, у што варта верыць. Штосьці з гэтага – унутры нас саміх, але гэтага нядосыць, бо ніхто не самадастатковы. Я адчуваю нейкую сілу, што струменіць да мяне здалёк, ці то з мінуўшчыны, ці то з сагаў. Гэта нешта неасяжна далёкае, і я не магу апісваць гэта з такой жа пэўнасцю, як робяць гэта зацятыя вернікі. (…)

Мая вера грунтуецца на няспынным пошуку, але пры гэтым я не шукаю як ашалеўшы. Няма чаго ляцець у космас у пошуках нейкіх багоў — калі яны захочуць дачынення, дык прыйдуць самі. Я не аднойчы адчуваў іх прысутнасць, але я не бегаю за імі і крыкма да іх не крычу. (…)

Багі – не аснова маёй веры. Тых багоў, пра якіх гаворыцца ў кнігах, я не ўспрымаю літаральна за жывых істотаў. Яны маглі паўстаць з нейкага адчування, альбо з уяўлення, альбо з праяў. Каб быць вернікам, аднаго толькі гэтага мне недастаткова, так жа сама як недастаткова і біблійнага бога. Найперш мая вера спароджаная ўплывам той магутнай сілы, якая адчуваецца ўсімі, і менавіта гэта робіць мяне вернікам. Я не ведаю, адкуль тая сіла прыходзіць, і таксама не заўсёды ведаю, як мне прымаць яе. Але ідэя багоў мне ўсё ж бліжэйшая, бо яны частка прыроды і моцна звязаныя з жыццём вакол нас. (С. 182-183)

[пра багоў]

Цяжка было б збудаваць веру на адной толькі міфалогіі. У асатру праз звышнатуральных істотаў праяўляюцца сілы прыроды. Самаадчуванне прыхільніка асатру мне ўяўляецца такім, што чалавек не безабаронны, не нямоглы перад багамі, але зусім паўнаварты бок у дачыненні з імі. Багі не ўсемагутныя, як і сам чалавек, але ад багоў людзі могуць атрымліваць розных дабротаў. (…)

Багі надзеленыя якасцямі, якіх людзі жадаюць найболей, і на першым месцы тут сіла і мудрасць. Потым яшчэ багі здабывалі розныя добрыя якасці ад волатаў і іншых істотаў, яны не валодалі ўсімі гэтымі ведамі адпачатна, але мелі гэтаму вывучыцца. Дык жа, гісторыя багоў у нейкім сэнсе нагадвае гісторыю сталення чалавека — з усімі тымі магчымасцямі і небяспекамі, што суправаджаюць рост і пошук усё большай мудрасці.

Багі авалодваюць рознымі здольнасцямі, якія робяць іх жыццё лягчэйшым, але адначасова і складанейшым. Вера ў багоў непарыўна звязаная з прыроднай верай і сіламі прыроды, а таксама з патрэбай людзей ведаць нешта пра свет. Яны мусяць гэтаму навучыцца. (С. 184)

[пра этыку]

У асатру чалавек моцна адказны за тое, што ён робіць і што з ім адбываецца. Ён павінен даваць з гэтым рады і імкнуцца зрабіць чым найлепш. Гэта, па сутнасці, тая ж этыка, што і ў хрысціянстве, у тым сэнсе, што чалавек не адзін у сваім асяроддзі, ён павінен зважаць на іншых. Пры гэтым у Асатру няма пакоры ў хрысціянскім разуменні. Але чалавек усё ж павінен знацца сваіх межаў і ведаць меру, не пераацэньваць сябе і не замахвацца на большае, чым ён можа. І ён не можа проста паглынаць, абы займець яшчэ болей, але павінен ведаць, на што гэта ў яго пойдзе. Ён мае разумець, што заўсёды ёсць сіла мацнейшая за яго самога і часам трэба саступіць і адпусціць. Ён не мусіць перці наперад, быццам ён можа ўсё, бо такога ўсяможнага чалавека проста няма. (С. 190)

[пра прыроду]

Здавён людзі прыкмецілі, што ў прыродзе ёсць і дрэннае, і добрае, як і ў самім чалавеку, і яны верылі ў гэта і нават мелі досвед таго, што так уладкавана і ў свеце багоў, або ў тым свеце, які яны лічылі за існы. Там не ўсё было добра і прыязна.

Не ў малой меры рэлігійная практыка была пакліканая змякчаць тыя сілы – і надвор’е, і іншыя сілы прыроды, якія маглі быць даволі жорсткія, – каб людзі не заставаліся бездапаможныя перад імі.

Людзі ведалі гэта і верылі ў гэта. І каб зрабіць гэта больш зразумелым для сябе і для іншых, яны пераносілі гэтыя сілы на боскіх істотаў, што мелі пэўную ўладу над гэтымі з’явамі. Багоў лічылі за тых, хто здольны ўплываць на ўраджай, надвор’е, рост раслінаў і паляванне. Гэтая вера грунтавалася на тым, што людзі не могуць проста так забраць у зямлі ўраджай з дапамогай пэўных прыладаў, але што паміж чалавекам і прыродай ёсць пэўныя дачыненні. (…)

Жывая сістэма значна складанейшая, чым калі чалавек проста бярэ ўсё, да чаго дацягнецца. Гэтага недастаткова, чалавек не можа жыць толькі гэтым. Яму трэба жывых дачыненняў з прыродай, бо без гэтага ён толькі набітае пудзіла, якое і верыць у штось нежыццёвае ды толькі шкодзіць самому сабе, калі гэтым карыстаецца. Такі не мае паняцця пра святое і не разумее праўдзівых дачыненняў. (С. 192-193)

[пра страх]

Вядома, паганскія часы былі часамі страху, як па праўдзе і ўсе астатнія часы. Але мне здаецца, што тады людзі былі асабліва чуйныя да пагрозаў, што паўставалі перад імі. Гэта бачна ў вобразах багоў: багі там не былі прыгожыя, а хутчэй непрыгожыя і жорсткія. Не дзіва, бо прырода жорсткая, надвор’е жорсткае, гэта і робіцца галоўнай тэмай для аповедаў. Спакой, цёплае надвор’е, спор у справах і дастатак асабліва не былі сярод такіх тэмаў. Ва ўсёй паэзіі і ў тагачасных сведчаннях значна мацней праяўляецца страх.

Не ўсякаму было па сілах адказваць сілам прыроды з дапамогай чаравання ці вершаванага слова. Але людзі намагаліся – і кожны паасобку, і супольна. У першую чаргу гэта ўдавалася звышасобам, якія маглі атрымаць над тымі сіламі трывалую ўладу — праз чараванне ці замовы. Толькі звышасобы маглі гэта зрабіць так, каб гэта было вартым памяці і апавяданняў. У паэтычнай традыцыі згадваюцца такія вялікія падзеі і выбітныя здольнасці. Але цярпелі ад гэтага так ці іначай усе.

Я не ведаю, ці інакшы цяпер страх, аджа ён мае розныя формы. Магчыма, цяпер часцей здараецца, што людзі змагаюцца з ім або ўпадаюць у нейкія аблудныя вырашэнні, уцякаюць у ап’яненне, бяздзейнасць або абыякавасць. Але мне здаецца, што людзі цяпер не ўмеюць жыць з такой асэнсаванасцю, як тады. (С. 194)

Пер. з ісландскай – Мацвей Вярэніч,
для “Свайксты”

Пытанні на замацаванне:

• Чаму ўвесьчасны духоўны пошук – важны? што дае гэта самому чалавеку, якім яго робіць? у чым тут адрозненне ад карыкатурнага “богашукання”?
• Чаму варта пакідаць унутры сябе месца для ўслухоўвання ў штось новае, у тым ліку духоўнае? як і чым сучасны чалавек загрувашчвае сябе знутры?
• Ці можа чалавек зрабіцца ўсяможным і адолець усе-ўсе жыццёвыя перашкоды? калі трэба прызнаць мацнейшасць чагось іншага і схіліцца? як гэта спрыяе захаванню цэласнасці чалавека?
• Чаму багі, якіх чалавек усвядоміў найраней, гэта менавіта багі ў прыродзе? ці праўда, што падставовай эмоцыяй у дачыненні з прыродай быў страх?
• Чаму гледзішча ісландца на пытанні, звязаныя з дачыненнем чалавека і прыроды, – асабліва вагомае? чым гэта можа быць каштоўна для чалавека, які жыве ў дастаткова акультураным асяроддзі?