У гомельскім “палацы Паскевічаў” яшчэ ў мінулым снежні адкрылася выстава “Тэрыторыя спадчыны. Радзімічы” з паказам знойдзеных у гомельскім рэгіёне археалагічных знаходак. Такія рэгіянальныя выставы – тым больш з прэтэнзіяй на канцэптуальнасць – досыць рэдкія, таму вартыя ўвагі.

Не будзем тут заглыбляцца ні ў падыход (няўважлівасць да датавання і ад таго спрэчны нэймінг), ні ў яго рэалізацыю (адсутнасць пашпартызацыі на кожную выстаўленую рэч). Звернем увагу на паказаны на выставе старажытны металічны пярсцёнак з “пентаграмай” – пяціканцовай зоркай.

Гэтая рэч безумоўна вымагае змяшчэння яе ў шырокі рэгіянальны кантэкст. А гэтага кантэксту належна не ўтворыш без латышскіх звестак.

Марá і летувен

Менавіта латышскія звесткі даюць увязаць у адзін ланцужок знак “пентаграмы” – і вядомую і з нашай народнай псіхакультуры з’яву “марá“.

Вось, у Насовічавым слоўніку 1870 г. адпаведнае слова паілюстраванае прыкладамі ўжывання: “Марá гэты надаеў мне. Адкаснісь ты, марá праклятая“.

У Васілевічавай кнізе “Міфы бацькаўшчыны” (1994) – ужо зусім прадметныя сведчанні:

“Мара… юнакоў і дзяўчат душыць у час моцнага сну; ад яе не можа пазбавіцца і свойская жывёла” (Баброўскі, 1863);

“Мары мучаць сонных, не перапыняючы іх сну. Звычайна Мара садзіцца на грудзі ці горла соннага чалавека і пачынае душыць, перашкаджаючы чалавеку дыхаць. (…) Адступаецца ж Мара ад ахвяры імкліва, пакінуўшы пасля сябе ў соннага знямелыя рукі ці ногі ды вялікі пот на твары і целе” (Нікіфароўскі, 1907).

Роўна тое ж і ў латышоў, якім вядомы такі лятучы дух “летувен” (lietuvēns, ад lietāt “шкодзіць”). З даваеннай, чатырохтамовай кнігі “Латышскія народныя веранні” П.Шміта:

“Летувен мучыў як жывёлу, так і людзей; асабліва гэта можна было ўбачыць на каровах. Людзям ён па начах насядае зверху і прыціскае, ажно робяцца мокрыя” (№17507).

Графічны абярог

Але найцікавей, што ў латышоў супраць гэтага выкарыстоўвалі графічны знак – тую ж пентаграму, якая ў латышскай народнай культуры пагэтаму мае назву “летувенскі крыж“:

• “Змагаючыся з летувенамі, найважнейшая роля належыць так званым “летувенскім крыжам” – простым і падвойным. Крыжы трэба крэсліць адным рухам. Такія крыжы часта можна ўбачыць на дзверах, парогах, вокнах і іншых рэчах. Крэсляць таксама на капытах кароў і коней, і нават людзі, якія церпяць ад летувена, крэсляць іх на сваіх пазногцях” (17505).
• “За сродак супраць летувенаў выкарыстоўваюць тры летувенскія крыжы: або з пяццю, або з дзевяццю кутамі, якія рысуюць на дзвярах хлява. Калі летувен кемны, дык пяцікутнія крыжы не могуць яго адпужаць, а толькі дзевяцікутнія. Летувена таксама адганяюць кішэнным нажом, калі яго прывязаць жывёле на спіну, раскрытага і з лязом угару. Калі летувен мучыць чалавека, тады нож трэба пакласці пад падушку” (17520).
• “Супраць летувена, які мучыць жывёлу, трэба там, дзе сыходзяцца межы трох паноў, зрэзаць рабіны і ў ёй выразаць пяцікутні ведзьмін крыж” (17545).

Змагаючыся нябачна

Апроч нажа, яшчэ падвешвалі вастрыём угару касу. І гэта зусім добра ілюструе метад: рэч у вастрыні – у тым ліку ж і кутоў пентаграмы. Калі не спрацоўвае пяць кутоў, іх колькасць павялічваюць. Яшчэ і ў ХХ стагоддзі этнографы фіксавалі, што дзеля абароны маглі рысаваць такія “крыжы” (у нашым разуменні гэта хутчэй “зорка”), што мелі нават больш за 20 “кутоў” (у нашым разуменні – “канцоў”).

Гэта з таго ж шэрагу народных абарончых сродкаў, што і, напрыклад, ставіць на ноч сякеру вастрыём да ўваходу, або з “магічнай” мэтай выкарыстоўваць пякучую, вострую крапіву, або той жа нож, або булаўку на ўнутраны бок вопраткі прычапляць. Мяркуецца, што вострая перашкода ў “бачным свеце” замінае шкаданоснаму набліжэнню ў “нябачным свеце”.

Сапраўды, менавіта “пентаграма” выглядае бадай ідэальна, каб графічна выявіць такую “калючку”, якая, накрэсленая, выконвала б абарончую функцыю сякеры, крапівы, нажа і інш. “Кутоў” можа быць і больш, а вось менш – ужо хіба крыж, якога і адным рухам не накрэсліш, дый не выглядае крыж звернутым “ва ўсе бакі” (хіба “ва ўсе чатыры”, але гэта не столькі пра “кругавую абарону”, колькі пра статычную арганізацыю прасторы).

Археалогія сэнсаў

Вядома, цяпер на пентаграму наслаілі багата дадатковых значэнняў, сярод якіх лёгка і паплысці, і патануць.

Гэта і (пост)савецкая зорка на ўладнай сімволіцы, гэта і сфантазіяваны “сімвал пяці стыхій” у пост-паганскім, “вядзьмарскім” заходнім вікканстве. Да таго ж інфернальнага адцення дадалі акультысты (следам за Эліфасам Леві, які ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя перагорнуты пяцікутовік на свой уласны одум праасацыяваў з анты-духам, а пазней дэманстратыўны “сатаніст” ЛаВэй сабе адаптаваў). Вось, разам з познім, рэнэсансавым уяўленнем пра пяціканцовую зорку як “мадэль чалавека” ужо найменш чатыры слаі можам налічыць.

Але на тое нам і розум дадзены, каб умець нанесенае адразаць і адкідаць, а пакідаць толькі жаданае, патрэбнае, карыснае. Дык жа, старое, тутэйшае значэнне пентаграмы – абарончае. І колькасць “кутоў”, пры патрэбе, можна павялічваць (абы крэсліць неадрыўна). Гэта бадай галоўнае, што тутэйшы чалавек мае ведаць пра гэты знак. А да ўсяго астатняга можна паблажліва.

Не боймася пентаграмы – яна і старажытная, і наша.

Sv.

Ілюстрацыі: фота А.Ц.; малюнак В. Славука; этнаграфічны запіс 1937 г.; абарончыя знакі на сцяне латышскай лазні 19 ст. (“Suitu identitāte”, 2005).

Аннотация. В статье рассматриваются пятиконечная звезда значение и пентаграмма древний смысл, а также то, как обереги Беларусь и пятиконечная звезда в белорусской культуре соотносятся с этнографическими и археологическими материалами региона. Дополнительно затрагиваются культура радимичей, археология радимичи, музейные и выставочные пространства — Гомель выставки, Гомель музеи, Гомель дворец Паскевичей. Проводятся параллели с балтскими верованиями, включая латышская мифология, а также анализируются традиционные символы, такие как крест в белорусской народной культуре, и представления о сверхъестественном, связанные с образом ночные духи в белорусской мифологии.