Гуманістычны наратыў падманвае: этыка – гэта не пра “нікога не пакрыўдзіць”. Гэта пра тое, што ацэньваць як добрае, а што – як кепскае. Адпаведна, ёсць этыка ў ваяроў і этыка ў тэрарыстаў, ёсць этыка ў гандляроў і этыка ў пацыфістаў.

Але якая тады “паганская” этыка? Вылучаем “паганскія” этычныя каштоўнасці, выкарыстоўваем іх як інструмент для ацэнкі шэрагу буйных сучасных феноменаў.

(Гэты тэкст у зручным фармаце pdf можна спампаваць унізе старонкі)

Трынкунас і Ёрк

У гэтым студзені сыходзіць дванаццаць гадоў, як у тагасвет адышоў засноўнік і ачольнік літоўскай “Рамувы” Ёнас Трынкунас (1939-2014). Час узгадаць ідэю, што рупіла яму ніяк не меней за аднаўленне культу старабалцкіх багоў і багіняў. У 1990-я, у часы ўздыму, ён працаваў за ўніверсітэцкага выкладчыка этыкі, і арупленасць пытаннямі этыкі пранёс да апошніх дзён. За колькі тыдняў да свайго адыходу ён скончыў пісаць “Кнігу літоўскай мудрасці”, пра працу над ёй ён натхнёна распавядаў ужо падчас 1-й Балцкай крывулі ў 2011-м.

Яго ўласных падагульненняў там было зусім сціпла – асноўны масіў складалі рупна адабраныя і размеркаваныя па дзевяці тэматычных раздзелах аповеды з вуснай народнай спадчыны. “Чырвонай ніткай” праз усю кнігу праходзіць якраз тэма этыкі, адвечнай маральнасці: што добра і што дрэнна, што рабіць і чаго не рабіць – з гледзішча назапашанага папярэднімі пакаленнямі калектыўнага досведу.

“Кніга літоўскай мудрасці” выйшла на наступны год пасля адыходу яе складальніка, у 2015-м. Надзвычай паказальна, што роўна ў тым жа годзе на Захадзе выходзіць зусім камплементарная, больш чым 400-старонкавая кніга “Паганская этыка“.

Яе аўтар – вялікі сябар “Рамувы” і заходні акадэмічны навуковец-рэлігіязнавец Майкл Ёрк (прозвішча англізаваная з Юркшайціс, так звалі яго дзядулю-эмігранта з Літвы). Перад тым, у 2003-м, ён ужо быў выдаўшы кнігу “Паганская тэалогія”, а менш-больш нядаўна, у 2019-м, выдаў яшчэ і кнігу “Паганскі містыцызм” – і гэта ўсё акадэмічныя выданні, з адпаведным навуковым апаратам, шырокім даследчым гарызонтам і рэцэнзіямі ў паважных выданнях. Сам Ёрк таго ж, што і Трынкунас, 1939-га года нараджэння і ўсё яшчэ жыве.

Скурпулёзнае прачытанне і ахайнае ўвядзенне абедзвюх кніг (а ў выпадку Ёрка – і астатніх ягоных дзвюх таксама) у даследчы ўжытак яшчэ, трэба спадзявацца, наперадзе (“Паганская тэалогія”, зацемім, выходзіла ў літоўскім перакладзе ў 2008-м). Тут жа хацелася б побегам адзначыць, якія каштоўнасці “паганскай этыкі” вылучаюць Трынкунас ды Ёрк.

Этыка: азначэнне і падыход Ёрка

Паводле фармулёўкі аўтарытэтнай “Брытанскай энцыклапедыі” (на яе, напрыклад, Трынкунас спасылаецца ў сваёй ранейшай кнізе “Шлях старалітоўскай рэлігіі”, калі кранаецца азначэння рэлігіі), этыка вывучае, што маральна добрае і дрэннае, што маральна правільнае і памылковае, і дастасоўваецца гэтае паняцце таксама да хоць якой сістэмы або тэорыі маральных каштоўнасцяў або прынцыпаў.

Увогуле, узняццё этычнай праблематыкі для галіны паганскага – безумоўна, новы ракурс, які значна карэгуе і інспіраваны хрысціянствам масавы падыход “паганскае як нешта цемрашальскае / неўтаймаванае / нерэфлексіўнае”, і неапаганісцкі падыход засяроджвання на шматбожжы і адпаведнай цырыманіяльнасці.

Пытанне можа быць пастаўленае так: што менавіта “паганскага” ўзята ў нашую сучасную рэчаіснасць і як яго пазнаць праз пазнейшыя рэлігійна-этычныя наслаенні. Бо, як вядома, кожная наступная рэлігія-пераможца ўсё добрае бярэцца асацыяваць з сабой, а ўсё кепскае “аддае” сваёй пераможанай папярэдніцы. Напрыклад, хрысціянства цвёрда намагалася праасацыяваць з паганствам няўмеранасць, няшчырасць, распусту, бездухоўнасць і інш.

Да галоўных паганскіх “цнотаў” (англ. virtue) М. Ёрк залучае такія каштоўнасці, як Свабода, Камфорт, Здароўе, і іх ён бачыць не проста “паганскімі”, але і адпачатна-чалавечымі (хочацца дадаць: псіхалагічна спелага і дарослага чалавека). Не беручыся тут параўноўваць гэтага з сучасным заходнім каштоўнасным кантэкстам, ані суадносіць з досыць адрознымі каштоўнасна прадаўнімі “старапаганскімі” часамі, трэба адзначыць, што адзначаныя каштоўнасці найперш стасуюцца сучасных заходніх неапаганістаў, да якіх сябе на старонках кнігі зусім не вагаючыся далучае і аўтар (як піша, мае 30-гадовы досвед). Чацвёртая каштоўнасць, пра якую кажа Ёрк, – Ушанаванне, і яе як досыць складаны канцэпт ён падзяляе (як – асобная гаворка) яшчэ на тры: асалода, плённасць, шчодрасць. (Як выглядае, такое разуменне ўшанавання мела б вынікаць са страты касмалагізму.)

Зрэшты, няцяжка сабе ўявіць (або прыгадаць, калі хто сутыкаўшыся) такога заходняга паган-аўтанаміста, які не саромеецца ў самавыяўленні і пільна дбае пра свае (і па магчымасці таксама чужыя) асабістыя межы, а таксама нікому і нічому не дае парушыць ціхую раўнавагу свайго стану здароўя – ментальнага і фізічнага. Хіба, нават на Захадзе, як думаецца, даволі тых, хто выбірае для сябе метафару “бэрсэрка”, а не хобіта.

Трынкунас: сям’я, праца, адгуклівасць

Ё. Трынкунас глядзіць на этычную сферу інакш. Для яго рэферэнтная група – не сучасныя заходнія (непалітызаваныя) неапаганісты, але яшчэ зусім нядаўнія аўтэнтычныя вяскоўцы, якіх ён багата быў абышоўшы ў часе этнаграфічных экспедыцый.

У 7-м раздзеле сваёй “Кнігі літоўскай мудрасці” ён піша: “Чалавек меркаваў, што ўладкаванне космасу было сямейным, нават нябесныя свяцілы былі членамі сям’і“, “У народных песнях мы рэдка знойдзем “чалавека” як такога. Заўсёды гэта будзе бацька, брат або зяць, а жанчына – маці, сястрычка або нявестачка” (с. 152, 153). У раздзеле 6-м піша: “Свет увесьчасна творыцца працай, але праца гэта не толькі механічнае выкананне пэўнага задання. Праца для нашых продкаў была ладам жыцця, што абымаў усю экзістэнцыю чалавека і розныя сферы жыцця. Народныя песні пра работы на зямлі поўныя радасці і гонару за плён працы” (с. 127).

Гэта важны і не адразу прыкметны момант, калі спасыланне на народную этыку (і яе метафары тыпу “Сонца матуля, Месяц татка”) легітымізуе гэтыя зусім “агульныя” чалавечыя каштоўнасці сям’і і працы, выводзячы іх з-пад крыла хрысціянства (біблійнае “прылепіцца жонка да мужа” або Вебэрава “пратэстанцкая этыка капіталізму”). Мець сям’ю і шчыра працаваць, даводзіць Трынкунас, гэта зусім па-паганску, і неабавязкова ісці “сцяжынай самотніка” сацыяльна і эканамічна. Для таго-сяго гэта будзе вагомае сцвярджэнне.

Цікавейшы 5-ы раздзел у “Кнізе літоўскай мудрасці”, у яго загаловак вынесеныя словы з народнага падання: “Добра робіш – сабе, кепска робіш – сабе”. Да сферы этычнага (у яго класічным разуменні) тут, як выглядае, падыходзім чым бліжэй. Зрэшты, гэта якраз праява таго “залатога правіла маральнасці”, пра якое і ў Канта знаходзім, і ці не ва ўсіх буйных рэлігіях.

Але менавіта ў паганстве гэты прынцып працінае бадай усё, значна выходзячы за сферу інтэрперсанальнага, міжлюдскага. Напрыклад, у нашай калядцы (з-пад Глыбокага, в. Сукліна) пяецца: “Просім божаньку на вячэраньку. / Не столькі з’ясі, як нам больш дасі. / Не столькі вып’еш, як нам больш нальеш“. Тут бачна, як прынцып абмену зусім прыдаваўся даўнейшым людзям (і людзям-носьбітам таго даўняга падыходу) і ў сферы сакральнага: я складу (таму ці іншаму) богу ахвяру – і ён дасць прошанае мной мне ўзамен, аддзячыць-адгукнецца.

Таму калі ў сферы міжлюдскага гэты прынцып можна назваць зычлівасцю, або добразычлівасцю, дык шырэйшы ўжытак вымагаў бы і шырэйшага паняцця тыпу “адгуклівасць” (хто адгукаецца, той адгуклівы). Сэнс у тым, што водгук, адказ, рэакцыя (а і наступства) заўсёды будзе (тут паказальны аповед у “Кнізе літоўскай мудрасці”, калі адзін другога аббрэхваў усё жыццё і перад смерцю апошняга прыйшоў выбачыцца, а той кажа пер’е з падушкі развеяць па ветры і тады сабраць, і так жа сама не збярэш назад усіх пушчаных у свет слоў). Тут не безумоўная адданасць (індуісцкае ёгічнае “бгакці”), не ідыятычная падпарадкаванасць самадурскай “боскай волі”, але такое даволі “магічнае” стаўленне, калі сыходзяцца два суб’екты (хіба, адзін з іх можа быць мацнейшы, часам значна).

Але на адгуклівасці, трэба думаць, запыняцца не варта. Што яшчэ можа быць (і ёсць) выразным маркерам “паганскага” ў сучасным свеце, навокал нас? паводле чаго можна пазнаць “свайго”, нават калі ён гэтай мысленча-ацэначнай “пародненасці” і не ўсведамляе сам?

Прыгажосць, Моц, Мудрасць

Вылучым яшчэ тры характарыстыкі. Калі мы цэнім і адзначаем навокал сябе гэтыя якасці – дык робім гэта зусім у “паганскім” стылі.

Прыгожае – гэта візуальнае, і гэта ўвасобленае. Гэта не “па-за светам”, не ва ўяўным “свеце духу”. Прыгожае – гэта гарманічнае (менавіта штось згарманізаванае, як даводзяць эксперыментальныя псіхолагі, мы і ўспрымаем за ўласна прыгожае). Гэта і чалавек, і што прыроднае (рэчка цурчыць, сосны пагойдваюцца, полымя закручваецца). Прыкметна што ў літоўскай мове gražu “прыгожа” пашырылася да зусім ацэначнага значэння “добра, цудоўна, прыемна”. Сярод людзей прыгожае – найперш маладое і здаровае, а значыць імпульсіўнасць можа быць дараваная (таму прыгожым можна ўсё, а непрыгожыя мусяць даказваць). Даўнейшыя грэкі ў нейкі момант пайшлі яшчэ далей, іх паняцце калакагатыі мела на ўвазе, што прыгожае знешняе мае адлюстроўваць прыгожае ўнутранае (на зямлю іх апусціў хіба Сакрат, які ў дыялогу “Пір” паказаў, што ўзгадняецца яно не заўсёды).

Моцнае – бадай галоўная характарыстыка ў прыродзе. Нам можа гэта не падабацца, мы можам эмацыйна быць на баку слабейшага і пакрыўджанага (або і з’едзенага, патрушчанага) – але нельга адмаўляць таго, што гэта ёсць і гэта непазбежна, і на гэтым, больш за тое, уся жывая прырода збудаваная і трымаецца. Калі мы захапляемся моцай і нават магутнасцю чагосьці або кагосьці – актывізуем вось гэтую вельмі эвалюцыйна даўнюю прыродную праграму. Калі хтось не ўзмацніўся і не ўзмацнеў – дык сам вінаваты, бо неразумны і неабачлівы. Але, вядома, ёсць і ўнутраная моц – як у прускім рэлігійным паняцці drūvis “вера, упэўненасць, крэпкі стан перакананасці” (стан, крэпкі як “дрэва”, дуб). Унутраная моц не дае слабавольна бегаць ад аднаго моцнага да другога, а змушае трымацца свайго (і гэта не пра “надсветны” дух, а ўсё яшчэ пра зусім зямную ўнутрыцелавую характарыстыку).

Мудрае – гэта і пра высокарэфлексіўнае абыходжанне з уласным жыццёвым досведам, але і пра досвед пакаленняў. Даўней мудрым быў найперш стары, які быў увабраўшы ў сябе мудрасць папярэднікаў, пакаленняў, продкаў. Мудрасць заўсёды не момантавая, не імпульсіўная – яна адсылае да пэўнай ранейшай працягласці. Мудрасць – чалавечая, гэта не “бліскаўка”-інсайт з-пазаду неба, гэта выбар з правераных часам і досведам рашэнняў папярэдніх сітуацый. Для мудрасці мала нават вычытаць – трэба ўмець дастасаваць, не нашкодзіўшы. (З іншага боку, ёсць, вядома, і момантавыя знахарскія ініцыяцыі, але тое асобная гаворка.)

Можна лёгка пераканацца, што для “надсветна” арыентаваных рэлігій гэтыя ўсе тры характарыстыкі не такія важныя, а часам і зусім малаважныя. Сузіранне якогась “духоўнага святла” ім саладзейшае за красу прыгажуні (або, хай, прыгажуна) або дзівосную прыродную праяву. Моцы (у тым ліку і ў грашовым аспекце, ва ўладным) яны проціпастаўляюць пасмяротную “кампенсацыю” (хтось проста “абудзіць мёртвых да жыцця”, а хтось яшчэ і цнатлівых безадмоўных гурый дасць, яшчэ хтось выкіне з кола перараджэнняў). А мудрасць нівелююць “божымі” абвешчаннямі, сябе бачачы проста за рэтранслятар. Як бачым, прыгожае, моцнае і мудрае – гэта не такое ўжо і ўніверсальна каштоўнае па свеце. Яны надта зямныя, надта “паганскія”, і для аматараў “надсветнага” яны падазроныя. Бо хто гэтымі трыма якасцямі замілоўваецца і іх цэніць – той адкрываецца нечаму старому паганскаму.

Гэтыя тры характарыстыкі так мо’ і засталіся б абстрактна выведзеныя, каб не сведчанне блізкай да нас тэрытарыяльна і этнічна старапрускай традыцыі. Паводле храніста С. Грунава, у цэнтральным свяцілішчы прусаў рос вечназялёны дуб, а ў ім выявы трох багоў: пасярэдзіне вогнебароды гняўлівы Пяркунс, па баках маладзенькі Патрымпс і стары Паталс. З апошніх двух Патрымпс рупіўся прыродным ростам, а Паталс быў уладаром свету памерлых. Дык жа гэта ў іх увасобіліся тыя тры каштоўнасці: моц – Пяркунс, прыгажосць і маладосць – Патрымпс, тагасветная мудрасць продкаў – Паталс. Па-за старапрускай прасторай за прыгажосць і маладосць мог адказваць веснавы Аўсень, а за мудрасць і продкаў – падземны Велінас (або, у жаночай іпастасі, Заранка-Аўшра ды багіня Вялёна). Гэта ўсё якраз той выпадак, калі каштоўнасць напрамую ўвасабляецца ў бостве (як і любяць рэлігіязнаўцы).

Натуральнасць і Нашскасць

Прыгожае, моцнае і мудрае – характарыстыкі дастаткова старыя. Адгуклівасць дык увогуле ляжыць у аснове ўзаемадзеяння людзей між сабой і са светам (гэта і своеасаблівы “паганскі імператыў” паводзінаў, заснаваны на абмене). Але наш час прыдае і свае акцэнты. Можам вылучыць яшчэ дзве характарыстыкі, якія дастаткова ясна паказваюць, што чалавек, які да іх прыхільны, хіліцца тым самым у даўнейшы, “паганскі” бок. Мова пра Натуральнасць і Нашскасць.

Натуральнасць – гэта калі цэніш тое, што больш прыроднае і менш змененае тэхналогіямі або нават культурай (гэта як выгнуты бурдон дуды можна сабраць з вытачаных паасобку складнікаў, але больш цанілася, калі са знойдзенага выгнутага сука). Калі больш каштоўнае – зробленае майстрам індывідуальна і ў адным асобніку, а не наштампаванае масава. Калі цэніш тое, каб быць увогуле бліжэй да прыроды (лёс, вёска, натуральныя прадукты) і быць менш уразлівым да масава-сацыяльных і інфармацыйных уплываў. Але ці гэта толькі сучасны эскапізм ад урбанізацыі? З аднаго боку, сапраўды, у прадаўнія часы ад прыроды моцна адсепароўваліся праз культуру (каб не расплысціся, не патануць у ёй, навакольнай). Але з іншага боку – менавіта прырода была “ўвасобленым космасам” (зоры і нябесныя бегі, святыя гаі, сімвалізм рэк і жывёлаў, месца жытла істотаў нябачных). Сваё месца побач з прыродай сучасны чуйны чалавек знаходзіць паміж зарэгуляванасцю горада і інтэнсіўнай сімвалізацыяй у старым паганстве.

Нашскасць – гэта пра абранне свайго, тутэйшага полюса ў апазіцыі “сваё – чужое”. (“Нашскі” – хоць і прызабытае, але ўжыванае слова, у Станкевічавым слоўніку на с. 734.) Супраць распачатай некалі хрысціянствам глабалізацыі франтальна не папрэш (як і супраць урбанізацыі ды тэхналагізацыі), але шторазу можна рабіць свой малы выбар: сваё або чужое, нашае або іхнае. Само паняцце свайго, нашага – гэта, безумоўна, спадчына вельмі старых часоў, яшчэ бадай часоў пляменных, калі пра межы свайго “калектыўнага цела” дбалі так жа ўважліва, як сёння дбаюць пра “персанальныя межы”. Сёння паняцце свайго памалу перабралася з абсягу рэчавага ў абсяг сімвалічнага, знакавага: калі штось смачнейшае ці прадуктыўнейшае, але зроблена не ў нас, – выберам “не нашае”. Але калі ў нашую калектыўную ментальную (ці нават фізічную) прастору ўцягваюць штось чужое (какошнік ці пакістанцаў) – будзем працівіцца. Можна не надта дакладна ідэнтыфікаваць для сябе, што сапраўды “сваё”, а што сапраўды чужое, – але сам падыход зусім “паганскі”.

Дадатак. Як дастасоўваць

Вылучаныя вышэй, адштурхоўваючыся ад думкі М. Ёрка і Ё. Трынкуна, дзве “тройкі” этычных “паганскіх” арыенціраў (прыгажосць – моц – мудрасць, адгуклівасць – натуральнасць – нашскасць) можна дастасоўваць і ў больш побытавых сітуацыях, ідэнтыфікуючы тых, хто думае (ставячыся, ацэньваючы) па-паганску. Але можна дастасоўваць і да буйнейшых паняццяў і з’яваў (як гэта, дарэчы, і М. Ёрк робіць у сваёй кнізе, у другой яе частцы).

1. Штучны інтэлект. Як квінтэсэнцыя ўсіх тэхналогій, гэта штось зусім ужо далёкае ад натуральнасці, а таму для шмат чаго натуральнага выглядае пагрозлівым. З іншага боку – як і ўсе тэхналогіі, гэта ўзмацняе чалавека (робячы яго канкурэнтнейшым), дае яму больш магчымасцяў. Спрэчная толькі сама патрэба ў такой напоўненасці свету моцай – якая часта рознаскіраваная, а часам і без яснай (не кажучы пра высокую) мэты.
2. Дэмакратыя / дыктатура. Калі ў меншых супольнасцях (веча, поліс, садовае таварыства), дык дэмакратыя зусім натуральная. Але змаштабаваўшы да валатоўскіх памераў – адчуванне “пляча” і супольнага вырашэння губляецца, а поле для інфармацыйных маніпуляцый пашыраецца. Таксама і на міжнароднай арэне (дый вырашаючы многія ўнутраныя пытанні) большая моц – у краіны з меншай сегментаванасцю.
3. Гендар. Людзі з альтэрнатыўнымі сэксуальнымі ўпадабаннямі фіксаваліся зрэдзьчас нават і ў традыцыйнай вясковай супольнасці, дык жа для невялічкай частачкі людства гэта выглядае зусім прыродным, хоць і асаблівым ды нетыповым. У вёсцы да такіх людзей ставіліся з разуменнем, не стыгматызуючы, і гэта зусім людскае стаўленне. А што ненатуральна, дык гэта ў вялікім маштабе прапагандаваць (або нармалізаваць) “гендарны выбар”.
4. Імперыялізм. Малым народам можа не падабацца (і не падабаецца), калі іх апаноўваюць народы вялікія, але такі закон прыроды: слабейшага з’ядуць (як воўк есць зайца). Па сутнасці, у такой этычнай перспектыве, няма нічога звышнармальнага пры экспансіі моцнага на слабога. Затое слабы, каб засцерагчыся, мае паводзіцца мудра і быць пад бокам у іншага моцнага, тады будзе ўраўнаважана.
5. Турызм. Імкненне сузіраць прыгожае, пабыць паблізу прыгожага – натуральнае памкненне чалавека. Але масавы (не індывідуальны) турызм суправаджаецца бесцырымоннай інвазіяй чужога ў абжытую прастору, калі і практыкі мясцовых жыхароў мяняюцца, і сама “тонкая” характарыстыка месца. Яшчэ інтэнсіўней усё гэта пры больш-менш масавай іміграцыі.
6. Спажывецтва, матэрыяльнасць. Чалавеку ўласціва замілоўвацца прыгожымі рэчамі, і праз такія рэчы прыгажэе і прастора навокал. Але празмерная заграмаджанасць зацьмявае вочы на ўсё іншае, таму так не мудра. З іншага боку, чым большая моц (магчымасці, уплыў, рэсурсы), тым больш не толькі колькасці, але і якасці рэчаў. Таму чыя моц не расце, тых процьма рэчаў абцяжарвае (і трэба рэгулярна вызваляцца ад лішняга), а для тых з моцай – рэчы і іх якасць гэта індыкатар моцы.
7. Эзатэрыка. Не ўсе з людзей імкнуцца да мудрасці (камусьці нармальна, як паказвае смаленскае паданне, хіліцца да ўлады або да багацця), але хто імкнецца, той сёння сутыкаецца са стракатасцю на “рынку” ведаў. Перадачы традыцыйных, правераных часам і пакаленнямі ведаў не дашукаешся, а сучасныя “гуру” збольшага зводзяць у “надсветнае”, далей ад прыроднай прыгажосці і яе святасці.
8. Глабалізм. З гледзішча таго, хто дзейнічае і выкарыстоўвае глабалізацыю на сваю карысць, – чым больш рэсурсаў і чым большы ахоп, тым большая і моц, якую праз гэта можна асягнуць (уплыў, грошы, кантакты). Але для таго, хто працягвае жыць у прасторы сваёй і сваіх продкаў, гэта азначае перайначваць месца і яго характарыстыкі на адзін, глабальны капыл (уніфікацыя), адпаведна і прыўносіць чужое.
9. Індывідуалізм, атамізм. Клопат толькі пра сябе аднаго можа даваць прыгожыя вынікі: і асабіста псіхалагічна развіваючыся, і ўдасканальваючы знешнасць. Але прасоўваць эгаізм на агульнаграмадскім узроўні – гэта атамізаваць грамадства, падкоп пад калектыўную моц.
10. Фемінізм. Рухавасць (актыўнасць) маладой дзяўчыны – паказвае на здароўе і маладосць, і гэта прыгожа ды вабіць. На Купаллі гурткі дзяўчатаў і мальцаў перакідваліся колкімі прыпеўкамі – але за мэту было зачапіць і прывабіць, стварыць натуральнае напружанне, якое рэзультавалася ў стварэнні параў. Распальваць жа вайну палоў – і непрыгожа (нянавісць уродуе твары), і ненатуральна (далей ад працягу роду), і нямудра (дэматывуе мужчын як ваяўнікоў).

Sv.

Гэты тэкст у гатовым для раздрукавання фармаце pdf