Тры культурна (і сакральна) значныя месцы, якіх у выніку Чарнобыльскай аварыі 1986 г. ужо з лёгкасцю не наведаеш.

Безумоўна, галоўная бяда ў выніку Чарнобыльскай аварыі – гэта перакіданне вялікай колькасці людзей са сваіх родных мясцінаў у чужыя ім краёчкі; перамяшанне тых, хто прыродны свайму месцу, з тымі, хто не прыродны. На гэта акцэнтуюць менш (бо трэба мець адпаведнае паняцце пра пародненасць чалавека і яго месца), чым на шкоду здароўю ў выніку распаўсюджанню радыяцыі.

Але праз сорак гадоў пасля Чарнобыля можам ужо падкрэсліць і яшчэ шкоды, ужо вузейшай. У некаторыя важныя для тутэйшага культурнага (і сакральнага) ландшафту месцы ўжо лёгка не патрапіш – а калі і патрапіш, дык таго-сяго там не паробіш (ад вогнішча радыяцыя ўздымецца з дымам, а яго ўдыханне зусім шкоднае).

Дык якія месцы мы страцілі?

1. Святаянскае возера пад Касцюковічамі

Ці ведалі вы, што ўздоўж Дняпра і на Задняпроўі – больш за два дзясяткі азёраў з назвай Святое? Найбольш вядомае, бадай, гэта акультуранае ў сажалку Святое возера на тэрыторыі Магілёва. Буйных камянёў ды азёраў у тым рэгіёне вобмаль, дык старадаўняя сакральнасць прарывалася праз нешматлікія наяўныя.

А найбольшая канцэнтрацыя такіх азёраў – на поўдні ад Касцюковічаў, уздоўж сожскай Беседзі. Ля вёскі Вялікі Бор – адно Святое возера; тады ніжэй па Беседзі, за 4 км – яшчэ адно Святое; і трэцяе – яшчэ за 10 км ніжэй па рацэ (ля забранага цяпер Забор’я, за цяперашняй расійскай мяжой).

Вялікі Бор – вёска адселеная, яе будынкі былі закапаныя ў зямлю. Вядомая яна ў культурнай прасторы найперш тым, што з яе паходзіў пісьменнік Іван Чыгрынаў. А яго празаічная творчасць, дарэчы, каштоўная тым, што ў ёй зафіксаваны адна тыпова балцкая сінтаксічная асаблівасць, што ў беларускай мове не талеруецца і лічыцца дыялектызмам, – калі дзеепрыслоўе можа ўжывацца не дапасаваным да асноўнага дзейніка ў сказе (тыпу “Ідучы па лесе, у яго забалела нага”).

І вось менавіта ля таго Вялікага Бору было першае згаданае Святое возера. А за ім – Святаянскае (Свентаянскае) возера. Усе яны пазначаныя на карце 1860 г. На пазнейшых картах гэтых назваў не знойдзеце (хоць “святое” тут, відавочна, ніяк не хрысціянскае, а даўнейшае, як і паняцце “святасць”), а Святаянскае ўвогуле на адной раннесавецкай карце названае “Цюменскім”. (Хоцімск тут іншы, не райцэнтр, які вышэй па Беседзі.)

Святаянскае – з відавочнай адсылкай да летняй, купальскай абрадавасці (“Святы Яне, дзе дасюль быў”…). Знакамітае Янова возера пад Полацкам вядомае і каліснімі святкаваннямі Купалля (сонца на Купалле “кацілася” па схіле суседняй гары Свяціца), але і раскладзенымі ў пэўны парадак валунамі на яго беразе.

У старых жыхароў Вялікага Бору пра такое ўжо, на жаль, не распытаеш, дык нашая спадчына адтуль – назвы, дый хіба рызыкоўны паломніцкі паход да тых азёраў.

* * *

2. Вёска Залатаміно ля Кармы

Таксама адселеная цяпер вёска Залатаміно – паміж надсожскімі райцэнтрамі Слаўгарадам (былы Прапойск) і Кармой.

Каля яе, ва ўрочышчы Гарадок, вядомае старабалцкае гарадзішча часоў ранняга жалезнага веку (найранейшае датаванне – 2500 гадоў таму). Яно невялікае, абнесенае ровам і валам, у кнізе “Сакральная геаграфія Беларусі” яно аднесенае да ліку “гарадзішчаў-свяцілішчаў”.

Але найбольшая ўдача – гэта спалучанасць гарадзішча з самой назвай. Паводле С. Санько, другая частка назвы ад індаеўрапейскага кораня *mеn– “вытыркацца; узвышша” (нулявая ступень кораня – min-). Адпаведна, Залатаміно – гэта “Залатая Гара”. Лексіка гэтага кораня мела быць у гаворках пасожскіх балтаў, ажно праз вядомыя на сёння балцкія мовы не дайшла.

Хіба адна ілюстрацыя што да вобразу: “Залатой гарой” (Hemādri) у стараіндыйскай культуры называлася найсвяцейшая гара Меру, дзе жывуць багі, а сам гэты вобраз меў быць прынесены з поўначы, якраз аднекуль з нашых краёў.

Апроч таго, Залатаміно – не адзіная такая назва ў тым задняпроўскім рэгіёне. Яшчэ далей, ужо на Смаленшчыне – вёска Дабраміно, з тым жа другім “горным” складнікам. Адпаведна, мела значыць Добрая Гара. Просты адпаведнік – літоўская горка Gerakalnis на Занёманні (geras “добры”, kalnas “гара”).

* * *

3. Рэчка Крунка за Сажом

Невялікая рэчка, што цяче перш у буйнейшую Сенну, а тая – злева ўцякае ў Сож, паміж Чэрыкавам і Слаўгарадам.

Каштоўнасць гэтага гідроніма складана пераацаніць. Тут сама ў Сож – хіба з іншага, правага боку – уцякае рэчка Воўчаса. Яшчэ з часоў літоўскага мовазнаўцы К. Бугі прынята выводзіць гэтую назву да ранейшага балцкага Vilkesa (ад vilkas “воўк”) і суадносіць з ідэнтычнай назвай ракі на поўначы ад Вільні.

Для Бугі, цікаўнага да дагістарычных перасоўванняў балтаў, такія перагукі сведчылі пра пераход насельніцтва (тады, калі аніякіх славянаў яшчэ і духу блізка не было) – як, напрыклад, з-пад Ліды назву ракі Гаўя перанеслі за Дзвіну, на поўнач цяперашняй Латвіі. І вось якраз не так далёка ад літоўскай Вількесы – рэчка Круна (уцякае ў Нёман незадоўга да Коўна).

Цяпер усё цячэнне нашай Крункі накрытае радыяцыйнай плямай. Таму толькі рэдкі рызыкант наважыцца пабачыць рэчку, з-над якой пасіянарнейшая частка пасожскіх балтаў пасунулася на захад, у цяперашняе літоўскае Панёманне. Але сама менш пра гэта мусім памятаць.

Sv.