Куды было сёлетняе свайксцкае купальскае паломніцтва і што там адшукалі (а адшукалі цэлы свет).

І. Мясціна

Нецімер і Себедзен

Кароль Нецімер (rex Nettimerus) фігуруе ў жыццяпісах місіянера Бруна, які ў 1009-м годзе выправіўся ў землі балтаў, каб спрабаваць пахрысціць. Ён натхняўся лёсам ранейшага місіянера Адальберта, якому за пяцьдзясят гадоў да таго прусы знялі галаву. Гэнаму Бруну таксама знялі галаву – але ўжо не ў прусах, а, згодна з “Кведлінбургскімі аналамі”, на памежжы Русі і Літвы (лац. in confinio Rusciæ et Lituæ); і гэта першая ў гісторыі згадка назвы Літва. Зняў галаву місіянеру не сам Нецімер, а яго брат Себедзен, які адмовіўся прымаць хрост – тады як Нецімер, з нейкай прычыны (відаць, палітычнай), перш пагадзіўся.

Але найцікавей, што ў пазнейшай на колькі стагоддзяў крыніцы дададзеная раней не згаданая дэталь: адсечаную Брунаву галаву Себедзен укінуў “у раку з назвай Алстра” (лац. in flumen, quod dicitur Alstra). Літоўскія акадэмікі (Гудавічус, Зінкявічус) даводзілі, што гэта магло быць з адпачатнага балцкага Aitra, адкуль (праз аславяненую форму *Jętra) мела пайсці цяперашняя назва рэчкі Ятры, што ўцякае ў нёманскую Моўчадзь. Менавіта так гэта ўзгаднялася б з геаграфічнай прывязкай “на памежжы Русі і Літвы”.

Тым часам балцкае паходжанне самога імені Нецімер як нішто іншае пацвярджае засведчанае латышскае прозвішча Mernets з тымі ж асновамі ў адваротным парадку (метадалогія з перастаноўкай іменных асноў з кнігі “Вітаўты і Вітарты”).

Сюды імкнуліся

Калі ўсё гэта сапраўды адбывалася тут, дык яшчэ адным святлом асвятляецца рэгіён паміж Наваградкам і Слонімам, які тады выглядае якімсьці адмыслова прывабным праз вякі. Бо менавіта сюды, як выглядае, імкнуліся ў розныя часы і з розных кірункаў – яшчэ ў тую пару, калі пра “славянаў” і блізка не было чутно.

• Тут, недалёка Ятры, за ракой Моўчаддзю, пачынаецца рэчка Ісса (гэта ля яе ўтоку ў Шчару паўстаў Слонім). Яшчэ Ісса, ужо буйнейшая і даўжэйшая, ёсць на Пскоўшчыне (пачынаецца ля Себежа). А абедзве яны мелі быць прынесеныя далёка з усходу, з Завочча: самая ўсходняя Ісса – паміж цяперашнімі Пензай і мардоўскім Саранскам. Паводле славіста Пагодзіна (1901), гэта сведчыць пра каліснюю шырэзную старабалцкую прастору ад слонімскай Іссы да Іссы мардоўскай.
• Прынесенай сюды выглядае і назва Моўчадзі (тут кажуць “Маўчáдка”). Гэтаму рэгіёну не ўласцівы гідранімічны ўтваральнік “-едзь” (“-адзь”), затое ён уласцівы досыць вузкаму рэгіёну паміж Бранскам і Чарнігавам, дзе ёсць рэкі Беседзь, Жоведзь, Немедзь, Убедзь. Таксама, Верхняму Падняпроўю (а не Панёманню) уласцівыя і гідронімы з утваральнікам “-ча”: Ісча, Ветча, Немча, Цітча. У Бярэзіну перад цяперашнім Светлагорскам цячэ Молча (цяпер Чырка, на ёй Чыркавічы)
• У гэты ж шэраг трэба залучыць і знакамітую, апяяную Міцкевічам назву возера Свіцязь – яшчэ К. Буга адзначыў, што яе мелі прынесці з поўдня, з-паблізу вытокаў Прыпяці (балцкамоўныя жыхары, як вядома, пакінулі пасля сябе назвы нават і на поўдні ад Прыпяці, згодна з А. Трубачовым).

Якраз з-пад Свіцязі-возера (з-пад Валеўкі-вёскі) пачынаецца тая Ятра-рака і цячэ ў Моўчадзь. А ад Свіцязі да замоўчадскай Іссы тут напрасткі якія тры дзясяткі кіламетраў. Усё можна проста выхадзіць.

Тут трывалі

Але ж нядосыць і таго.

• Менавіта тут, за Моўчаддзю, і знакаміты зейцельскі (“дзятлаўскі”) літоўскі востраў, дзе па-літоўску яшчэ гаварылі ў пачатку 1990-х (унікальны выпадак, бо левабярэжжа Нёмана). На ўскрайку Зейцелы-мястэчка, ля тупіковай вулкі “Вахоніна” – луг, дзе яшчэ сто гадоў таму разлягалася згаданае ў ХІІІ стагоддзі ў “Іпаццеўскім летапісе” возера З’ята (ад яцвяжскага *Zeitā).
• Таксама, тут, на рацэ Ятры – і Стараельня, вядомая згадкай этна-рэлігійнай групы “старалітва” ў XVII стагоддзі (пра гэта пісала гісторык В. Камунтавічэне ў 2012-м, артыкул перакладаўся ў “Arche” ў 2016-м).

Урэшце, толькі ў такім кантэксце і трэба разглядаць гістарычнае ўзвышэнне Наваградка, якое тады набывае і свой сэнс, і сваё апраўданне (а больш ані ў якім кантэксце і незразумела). Для нёманска-вілейскай міжрэчнай Літвы гэта была занёманская ўскраіна – але тут столько ўсяго, такіх “энергій” наканцэнтравана, што Наваградак тут выглядае як уліты.

ІІ. Паломніцтва

Нездарма таму кірунак сёлетняга свайксцкага паломніцтва ў пару Летняга сонцастаяння быў выбраны менавіта ў гэтую мясціну, паміж Свіцяззю і Зейцелай, на Ятру-раку.

Пашчасціла бадай адразу, у вярхах Ятры. Дый так, што нават і паехаўшы ўвечары на месца былога возера Зейта дый адбыўшы купальскую ноч там паблізу, на сутоку Моўчадзі з Нёманам, – сюды вярнуліся і назаўтра.

На першы дзень пашчасціла натрапіць на Замкавую гару, а па іншы бок ад Ятры-ракі – дайсці да буйной лясной Шатараўскай крыніцы пад Заласцянкай-гарой.

На другі дзень, ужо вярнуўшыся з-за Моўчадзі – пашчасціла запазнацца з мясцовай больш чым васьмідзесяцігадовай бабуляй, што працавала за вясковую бібліятэкарку і са свайго пачыну запісвала пра навакольныя мясціны і звязаныя з імі назвы, здарэнні і паданні. Ад яе пашчасціла пачуць мясцовых паданняў і пра Замкавую гару, і пра Шатараўскую крыніцу.

Але дарэмна будзеце шукаць гэтых назваў ці па картах, ці праз пошук. Здаецца, яны дагэтуль толькі ў тых двух сшытках, Жоўтым і Зялёным, якія пашчасціла пагартаць, пачытаць і нават скапіяваць. Іх складальніца, адкапіяваўшы некалі іх сама, адпраўляла ў Наваградскі музей, ажно пра лёс тых копій анічога невядома, мо ў архіве дзе і пакладзеныя. Магчыма, таксама і таму, што, напрыклад, на старонцы 12-й у Зялёным сшытку такі запіс пра ўрочышча Круглянка: “У час Вялікай Айчыннай вайны там была пахаваная настаўніца Ліза, застрэленая партызанамі. У дзяцінстве насілі кветкі на яе магілу” (ад І.І. Сапегі, 1943 г.н.).

Тры паданні

Тры паданні (яны ўжо з Жоўтага сшытку) уразілі і сваёй сюжэтнасцю, і сканцэнтраванасцю ў мясціне паабапал Ятры.

• Ад трох знаёмых ёй людзей збіральніца запісала тры, крыху адрозныя сюжэтам паданні пра Замкавую гару. Асабліва прыкмеціўся сюжэт, калі княская дачка кахала юнака, а пасватаўся чарадзей, які, калі яму адмовіла, ператварыў юнака ў мядзведзя на залатым ланцугу і прыкаваў іх да замкавай сцяны, а князя і яго слугаў ператварыў у камяні, а тады пракляў і замак праваліўся пад зямлю. Пры гэтым апавядальніца іншага варыянту падання пра Замкавую гару Е.С. Карпач (1910-1993) дадала ў канцы аповеду: “Людзі казалі, што адзін раз у тысячу гадоў калі раскапаць Замкавую гару, можна знайсці той зачараваны замак і пракляцце будзе знята”.
• Каханне і ў паданні пра лекавую Шатараўскую крыніцу: маці дзяўчыны, што закахалася ў прыезджага цыгана, пракляла ўсё тое цыганнё, і ўсе іх кібіткі праваліліся пад зямлю пад гарой Заласцянкай, а дзяўчына села над той прорвай і плакала так, што ўтварылася дрыгва і з яе пайшоў цекці моцны ручай.
• А ў паданні пра ўрочышча Вомшар тэматыка ўжо больш грамадовая: панам, якія знушчаліся з сялянаў, што хадзілі да іх за плату працаваць, гэтыя такіх праклёнаў пасылалі, што адной ночы перунамі з неба расшкуматала іх дом на тым месцы, а самі яны ператварыліся ў вужакаў. Пра тую балацінную мясціну яшчэ дадаюць, што калі, заходзячы туды, пахвалішся, што не заблукаеш, дык абавязкова заблукаеш, таму хваліцца і не трэба.

Спадчына месцаў

Усяго ў абодвух сшытках згадана больш за восемдзесят мясцінаў, мікратапонімаў. Напэўна, можна было б сказаць, што калі б задацца мэтай, дык такога можна было б ці не ва ўсякай мясцовасці сабраць. Можна было б – але ж сабрана менавіта тут, паабапал Ятры, і гэта таксама пра адзначанасць месца. Большасць інфарматараў ужо нежывыя, але рупна пазначаныя звесткі па іх.

А наўкола вышэзнай Замкавай гары – меншыя пагоркі, на якіх былі хутары. Папрасілі і зарысаваць, як яны размяшчаліся вакол Замкавай гары дый як, адпаведна, тыя пагоркі называліся. Быў на схіле аднаго з тых пагоркаў і вялікі камень – а што ляжаў ён паблізу былой Мысліўцавай сядзібы, дык і называўся Мысліўцаў камень.

…І неадступна суправаджала думка, якая і ў галаве сядзела, і ў гутарках выходзіла, – што тут і меў быць той замак, дзе жылі браты Нецімер і Себедзен. Першы з іх, зусім у згодзе з тутэйшай блізнечай міфалогікай, быў “кароль”, а другі – жрэц, святар, крывейта (у аповедзе пра першага місіянера ў прусах, Адальберта, першым дзіду ў яго кінуў менавіта прускі паганскі жрэц Sicco).

І дзесь тут у Ятру, тады глыбейшую, Себедзен закінуў качан Брунавай галавы – толькі запыніся і ўяві гэта. А тады, відаць, пайшоў выконваць штодзённы абавязковы рытуал на далейшую ад Ятры пукатую гару, якая цяпер называецца Лысая. Тысячу гадоў таму.

Sv.

* * *

Пытанні на замацаванне:

1. Як скончылася другая спроба заходніх місіянераў прынесці хрост балтам? што агульнага з першай спробай?
2. Як звалі караля і яго брата, да якіх прыбыў місіянер Бруна? чаму імя караля – неаспрэчна балцкае?
3. Якія тры сканцэнтраваныя ў гэтай мясцовасці гідронімы (водныя назвы) сведчаць, што сюды імкнуліся ўжо ў далёкай старажытнасці?
4. Якія два рэліктавыя з’явішчы, адно моўнае і другое этна-рэлігійнае, вядомыя з гэтага рэгіёна?
5. Якія тры міфалагічна афарбаваныя локусы канцэнтруюцца вакол вярхоў моўчадскай ракі Ятры? якія паданні з імі звязаныя?
6. Як наяўнасць Замкавай гары ў вярхах ракі Ятры мела б паспрыяць пашырэнню “міфа пра караля Нецімера”?

* * *

Статья отвечает на вопросы: откуда название Литва, где начиналась Литва, как связано с этим свидетельство Кведлинбургские анналы, что известно про крещение Литвы и история Новогрудка, почему Новогрудок древняя столица Литвы, как связаны с ранней Литвой река Ятранка Новогрудского района, река Исса происхождение названия, что значит название Молчадь и что значит название Свитязь. Также рассматриваются темы Дятловский район литовцы, где жили ятвяги в Беларуси и язычество в Беларуси. Материал будет полезен тем, кого интересуют фольклор Новогрудский район, святые источники Новогрудский район, сакральные места Новогрудский район, что посмотреть в Новогрудском районе, интересные места Новогрудского района, что посетить Новогрудок и что посетить Беларусь выходные.