Пачнем з Платона, добра? Гэта ж ён, нягледзячы на флёр беспрактычнасці ў філасофіі (ягонай і ўвогуле), сапраўдны прадцеча ўвагі да “таго свету”, боскага, на працягу апошніх еўрапейскіх палутара-дзвюх тысячаў гадоў. А ўсё пачалося з ягонага “свету ідэй”, з якім душа чалавека мае яднацца, адасабляючыся ад свету матэрыі. Ясных практыкаў, як яднацца, ён не пакінуў, дый мяркуюць, што гэта была закрытая частка яго Акадэміі.

Да чаго такі адстаронены ўступ? Да таго, што калі наўкола не тое, чаго хочацца, дык трэба ўмець “душой” быць там, аказвацца там, дзе “сапраўднае”. Відаць, раскрываючыся тым “іскаркам”, якія ўсё ж можна ўлавіць у тым, што наўкола.

Месцы-агмяні

…На тэрыторыі цяперашняга Менску было вартых увагі ранейшых месцаў, адлюстраваных у назвах паселішчаў. Каменная Горка (вышыні засталіся пры “кальцавой”), Шырокае Балота (паркавая мясціна за “Скалой”)… Але не менш цікава, што менавіта на тэрыторыі цяперашняга Менску была пара старых тапонімаў, што былі аформленыя зусім у літоўскі спосаб. Яны з тых, што вынесеныя найдалей на ўсход.

Мова пра былыя вёскі Глінішкі і Кальварышкі. Першая з іх з такой назвай фігуруе на карце 1846 года, пазней гэта “Глінішча”. А Кальварышкі былі дажыўшы да досыць нядаўняга часу.

Аддзяляла іх усяго якая пара кіламетраў, калі напрасткі. Цяперашнімі вуліцамі ідучы, займае паўгадзіны. Раней гэта была суцэльная мясціна па правым беразе Свіслачы. Цяпер гэта абапал “Лукашэнкавага шляху”, “Лукашовай дарогі” (гэта так бы пайменавала “праспект Пераможцаў” старая ўпрастораная свядомасць, так? па прыкладзе “Вітаўтавага шляху”, “Вітавай дарогі”).

Але адна рэч – бачыць на карце, а зусім іншая – выхадзіць і выгледзець. Выходжваючы, добра разумееш, чаму адно там, а другое гэтам. Бо аказваецца, што і Глінішкі былі на ўзвышшы, і на ўзвышшы былі Кальварышкі.

Глінішскія клёны

Глінішкі-Глінішча – гэта цераз “Ціміразева” ад чыгункі, насупраць былога лагеру савецкіх ваеннапалонных у Масюкоўшчыне. Цяпер там бачны з магістралі невялічкі сквер пад бокам у рускай бажніцы. Калі адсюль рушыць роўна на Кальварышкі – добра бачыш, як перш, ідучы на “Вясёлкавую”, трэба спускацца з узвышша.

Калі колісь забудоўвалі раён, дык, на шчасце, папакідалі старых клёнаў, і цяпер яны роўна ўздоўж шляху на Кальварышкі. Больш за тое – узровень зямлі быў вышэйшы, і клёны на такіх сабе пагорках, амаль “курганах”. Ідучы, прамінаеш іх тры. Выглядае і чуецца гэта даволі міфалагічна – і пагоркі з Arbor Mundi, і патроенасць.

Але нядосыць таго – роўна на месцы былых Глінішак аказваешся, зайшоўшы за дзевяціпавярхоўку, што стаіць уздоўж “Ціміразева”. Ізноў жа дзякуй прыродаарыентаваным будаўнікам – яны захавалі выключна прыкметнае месца: тут, за домам, дзіцячая пляцоўка пасярод трох старых дрэў – дуб, вярба і яблыня. Дуб з вярбой тоўстыя і высокія і кашлатыя, а яблынька крывенькая, старая і пладавітая.

Тут сама лаўка (каб дарослыя за дзеткамі глядзелі), дык вось дзе адно з найлепшых месцаў для “медытацый”-роздумаў-узвышэнняў. Гэтыя дрэвы памяталі тыя Глінішкі і яго жыхароў, і той лад вясковы, і нават, скажам, тое светаадчуванне – і, прысеўшы, гэта “душой” ловіцца, ад навакольнага лёгка адасабляешся пад іх шатамі.

Кальварышскія яблыні

А належна настроіўшыся, лёгка ідзецца і на Кальварышкі – лёгка прамінаеш і гаражы, і гмахі, і тратуары-асфальты, і “ўніверсам Рамонак”, і саму Лукашову дарогу. Ідучы, заварочваем адразу за сіні “дом грэблі” над Свіслаччу – у расчыненыя вароты парку пры амаль дабудаваным “нац. музеі”. Не было б гэтай будоўлі, гэты пагорак быў бы схаваны за агароджай дый на перыферыі тэрыторыі былога аквапарку “Дрымлэнд”.

А дзеля новага “Дрымлэнду Ўсур’ёзненага” і месца адкрылі, і ўпарадкавалі. На момант, калі гэта пішацца, той прымузейны парк яшчэ, на шчасце, не застаўлены ідэалагічнымі спарудамі, дык у вочы кідаецца іншае. Напрыклад, кусты хрэну, сядзібнай прыкметы, там-сям проста на пагорку.

Або – і гэта зусім варта прыкметы! – больш чым паўдзясятка старых яблыняў. Яблыні – нібы сышоўшы з Рушчыцавай карціны (той, якая хрэстаматыйная, з яблыневым садам), ёсць і каторыя зусім па-старому выкручаныя. Пладаносяць, яблычкі не буйныя, але смачныя. А дзе няма яблыняў – там ліпы. А ў бок гранітна-бетоннай гаргары (дзе будуць індактрынаваць) – кампактная дуброўка на паўтара дзясятка дубоў (таксама старых).

Гэты “кальварышскі” пагорак увогуле выглядае сімвалічным. Паводле вышыні ён безумоўна дамінуе над музеем удалечыні, у іншым канцы парку. Але з пагорка зрабілі перыферыю (і нешта паставяць, пастамент ужо ёсць), аднесеную пад плот. Дый сам пагорак напалову скапаны пад той “дом грэблі” (частка за плотам), вышэйшыя паверхі якога сягаюць вышыні пагорка. Дык жа, тое, што дамінавала колісь у прыроднай прасторы, – і парэзалі, і выдалілі…

А тым часам на самым версе кальварышскага пагорка ля гурбы свежай зямлі вока натрапляе на адбіты кавалачак старога белага посуду…

“Дайнава” вакол Менску

Але што значаць тыя назвы, Глінішкі і Кальварышкі? Звычайна назвы такога тыпу – ад імёнаў, ад антрапонімаў. Не ад “гліны” і (найверагодней) не ад менскай “Кальварыі”. Бо са старых метрыкаў вядомыя, напрыклад, прозвішчы Глінейка (з завіленскай Судэрвы, 1861), з-пад Відзаў было Гліновіч, а з Горадні – Гліноўскі і Глінецкі. Не ад “гліна”, а ад імя тыпу Glinas. Так жа сама і з кальварышскай назвай. Наўкола польска-мазавецкай сёння, а колісь яцвяжскай Ломжы-над-Наравам вядомае прозвішча Кальварчык, якое ад імя тыпу Kalvaras.

Такі іменны аспект важны, таму што менавіта праз яго, разам з тыпова балцка-літоўскім афармленнем гэтых тапонімаў, і адбываецца “прарыў” у той “балцкі свет”, які ў менскім асяроддзі зусім занядбаны ў выніку напаўнення рафінаваным ідэалагічным зместам.

Таму важны тут і назоўны кантэкст. Вось, за трыццаць кіламетраў на поўнач ад Менску былі Авенішкі (вядомыя і з дакумента 1769 г., і з карты 1846 г.), і побач з іх і па сёння стаяць Саўдзеневічы. А пад цяперашняй літоўскай мяжой – ёсць Авены і паблізу (з Быстрыцы) у пачатку ХІХ ст. фіксавалася прозвішча Саўдзенеўскі; таксама ад калісніх імёнаў тыпу Avenas, Saudenas. Гэты заходні вектар пацвярджае і тое, што паміж цяперашнімі Саўдзеневічамі і Менскам – Ашмянцы, а побач іх яшчэ нядаўна была… Дайнава (за Касынню)!

Гэтая “дайноўская” назва тут невыпадковая. Бо гэты “выступ”, утвораны назвамі такога тыпу (на -ішкі), раўнютка пазначаецца па яго краях яшчэ трыма назвамі Дайнава: адна на поўначы ад Валожына, другая на захадзе Івянца і трэцяя ажно пад Мар’іну Горку. Вядома, гэта не значыць, што “тут і была” Дайнава (бо пад Івянцом ёсць і “Літва”, якая натхніла самавука Ермаловіча надумаць, што сапраўдная Літва тут і ёсць). Гэта выглядае заданнем для наступных гісторыкаў.

Апроч Гліна і Калвара

Увогуле паміж гэтымі чатырма “Дайновамі” – больш за дваццаць “-ішкі”-тапонімаў. Пра Гердуцішкі (ад імя Girdutis) на “Свайксце” пісалася раней, і тая назва паважнай 600-гадовай даўніны. Ад падобна ўтвораных імёнаў Labutis, Garutis – Гаруцішкі ля Койданава, былыя Лабуцішкі за Аляхновічамі.

Ад двухасноўных імёнаў Var-ginas, Ger-manas, Rim-ta, Čer-na – усё былыя назвы Варгінішкі і Германішкі (паабапал Гляёў), Рымцішкі і Чэрнішкі (побач ля Парадоўшчыны). Былі прозвішчы Варгін (Опса, 1832), Герман (Дзярэчын, 1756), Рымта (Германавічы (1852), Чэрна (Моўчадзь, 1866).

Было і прасцейшых – за Заслаўем Пятрышкі, а пад Менскам Антанішкі (гэтыя найбліжэйшыя да Глінішак і Кальварышак). Але і за гэтай прасцізнай часам хаваецца нечаканае. Вось, недалёка згаданых Авенаў – надвілейскія Міхалішкі… Здаецца, таксама ад імені мала чым прыкметнага ў сэнсе старадаўнасці, так?

Ажно далёка-далёка на ўсходзе, за Масквой і за Ўладзімірам, пад сутокі Клязьмы і Акі – маем Міхалішкі і Навішкі (быў пруска-нямецкі тапонім Nowischken, цяпер “Берагавое” ў забраным Каралявецкім краі), і далей іх – Літоўка (усе вёскі існуюць па сёння). Якой даўніны тыя назвы? Тым больш за Літоўкай – таямнічая рэчка Курша, з-над якой мела пачаць на захад свой шлях куршскае племя… Тут толькі пазначаючы, без заглыблення. Урэшце, паміж надвілейскімі Міхалішкамі ды Міхалішкамі на Павоччы – раўнютанька 1008 км, калі напрасткі і дакладна (а калі хочаце, можаце знайсці і пра вялікі сімвалізм гэтай лічбы – але ў культурах усходніх, дый гэта зусім неабавязковая нататка на палях).

І зноў Платон

Але ўсё ж што менавіта казаў той Платон пра асяганне “свету ідэй”?

“Калі душа карыстаецца целам, каб даследаваць нешта праз зрок, слых ці якое іншае пачуццё (…), дык цела цягне яе да рэчаў, што ўвесьчасна змяняюцца, і ад судотыку з імі душа адхіляецца ад шляху і блукае, бянтэжыцца і хістаецца (…).

Калі ж яна даследуе сама па сабе, дык накіроўваецца туды, дзе ўсё чыстае, вечнае, несмяротнае і нязменнае. А дзеля таго што яна блізкая гэтаму ўсяму і пародненая з ім, дык заўсёды і аказваецца разам з ім, варта ёй толькі застацца сам-на-сам з сабой і не мець перашкодаў. Тады сканчаюцца яе блуканні і яна, сустракаючыся з увесьчасным і нязменным, і сама адкрывае ў сабе тыя ж рысы“
(дыялог “Файдон”, 79 d-c, адаптаваны пераклад паводле Я. Пятроўскага, 1967).

Так, мова не пра формы ў свеце формаў і ідэі тых формаў у свеце ідэй. Але пра тое, каб бачыць “іскаркі” сапраўднасці ў прасторы і быць з імі, безуважна прамінаючы, як нож ідзе праз масла, навакольныя рэаліі (музеі і магістралі і такое падобнае). Там, дзе “было (і было моцна), але цяпер няма”, гэта зусім дзейсная, і паўнавартая, практыка. Праверана Платонам.

Sv.